DAVID SZALAY, ΣΑΡΚΑ, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ

Σάρκα, David Szalay, Εκδόσεις Ψυχογιός

Ανάμεσα στο φτωχικό διαμέρισμα μιας μονογονεϊκής οικογένειας σε μια μικρή πόλη της Ουγγαρίας και τη χλιδή μιας βίλας στο Λονδίνο υπάρχει μεγάλη απόσταση, και ο Ίστβαν τη διένυσε επιστρατεύοντας αμφίβολα μέσα. Όταν η τύχη τον εγκαταλείψει, η επιστροφή στο σημείο μηδέν θα είναι αναπόφευκτη. Ο λόγος για τον ήρωα του βιβλίου που έλαβε το Βραβείο Booker 2025, τη Σάρκα του Ουγγροκαναδού Ντέιβιντ Σόλοϊ, που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ψυχογιός σε αψεγάδιαστη μετάφραση της Βάσιας Τζανακάρη.

Η Σάρκα ακολουθεί τον Ίστβαν από την εφηβική του ηλικία και καταγράφει τα σκαμπανεβάσματα μιας μοίρας στην οποία εκείνος μοιάζει να είναι εν πολλοίς αμέτοχος, απλός θεατής. Το σώμα του, στις υλικές, φυσικές του διαστάσεις, θα αναδειχθεί, εμμέσως πλην σαφώς, η μοναδική εγγενής του αξία, προς ανταλλαγή και χρήση –στις σχέσεις του, ακόμα και στον βιοπορισμό του–, η συναισθηματική του αποσύνδεση, όμως, θα τον οδηγήσει στο απόλυτο κενό.

Ι. ΙΣΤΟΡΙΑ

Η Σάρκα ξεκινάει με τον πρωταγωνιστή 15 χρονών, άρτι αφιχθέντα σε μια μικρή ουγγρική πόλη που θα παραμείνει ανώνυμη, μαζί με τη μητέρα του. Θα δυσκολευτεί να κάνει φιλίες εκεί, ενώ κι ένας φίλος που βρέθηκε θα απομακρυνθεί. Κατόπιν πίεσης της μητέρας του, θα ξεκινήσει να βοηθάει τη συνομήλική της γειτόνισσα στα ψώνια του σουπερμάρκετ, καθώς η κακή υγεία του συζύγου της τελευταίας δεν του επιτρέπει το κουβάλημα. Η επαφή αυτή θα εξελιχθεί σταδιακά, με δική της πρωτοβουλία και ανεπαίσθητα για εκείνον, σε σεξουαλική σχέση. Ο Ίστβαν δεν είναι σε ηλικία που να του επιτρέπει να διαχειριστεί με μια στοιχειώδη συναισθηματική ωριμότητα αυτό που του συμβαίνει. Το τέλος που θα βάλει η γυναίκα σ’ αυτή τη σχέση θα φέρει μια συναισθηματική έκρηξη με τραγική κατάληξη, με αποτέλεσμα ο Ίστβαν να βρεθεί στο αναμορφωτήριο για τρία χρόνια. Αφού βγει, είναι στιγματισμένος. Μετά από κάποιους μήνες που ψαχνει χωρίς αποτέλεσμα για δουλειά, θα καταταγεί στον στρατό. Θα εκτίσει τη θητεία του σε εμπόλεμες ζώνες ως στρατιώτης του ΝΑΤΟ, κι εκεί θα γίνει μάρτυρας σκηνών φρίκης, μεταξύ άλλων μάρτυρας του θανάτου φίλου του. Η επιστροφή του σε μια κανονική ζωή δεν θα είναι εφικτή, και τότε θα βρεθεί στο Λονδίνο ως μετανάστης, να κάνει μια κακοπληρωμένη δουλειά και να μοιράζεται ένα διαμέρισμα με πολύ περισσότερους συγκάτοικους απ’ ό,τι θα ‘θελε. Η ετοιμότητά του να σώσει έναν άνθρωπο που υφίστατο επίθεση στη μέση του δρόμου θα αποδειχθούν καθοριστικά. Η ευγνωμοσύνη του ανθρώπου που γλίτωσε από τα χέρια κακοποιών θα έχει ως αποτέλεσμα να βρεθεί στην “καλή κοινωνία” του Λονδίνου, αφού εκείνος διατηρεί εταιρεία παροχής υπηρεσιών φύλαξης στην οποία και θα τον προσλάβει ως υπάλληλο.

Από υπάλληλος στην εταιρεία θα γίνει προσωπικός οδηγός ενός πάμπλουτου βιομήχανου, της κατά πολύ νεότερης γυναίκας του και του μικρού γιου τους. Με πρωτοβουλία της γυναίκας θα ξεκινήσει μια ερωτική σχέση η οποία θα προχωρήσει σε γάμο – όχι επειδή “τον διάλεξε” αλλά επειδή, μεσούσης της ερωτικής τους σχέσης, ο σύζυγός της απεβίωσε. Τότε θα ξεκινήσει μια περίοδος χλιδής, η οποία όμως κρέμεται από μια κλωστή, αφού η γυναίκα δεν έχει τίποτα στο όνομά της, απλά διαχειρίζεται την περιουσία που κληροδότησε ο αποβιώσας σύζυγός της στον γιο τους, μέχρι να αναλάβει εκείνος. Ο Ίστβαν θα επιχειρήσει να φτιάξει κάτι δικό του προκειμένου να διατηρηθεί το υψηλό βιοτικό τους επίπεδο, οι προσπάθειές του όμως θα καταρρεύσουν. Η τύχη θα γυρίσει εναντίον του, η οικογένειά του –στην οποία είχε προστεθεί και ο γιος του– θα διαλυθεί, ενώ το ένστικτό του να σώσει από βέβαιο θάνατο κάποιον θα λειτουργήσει και πάλι σαν καταλύτης για να αλλάξουν όλα, προς την αντίθετη κατεύθυνση αυτή τη φορά. Ο Ίστβαν θα γυρίσει εκεί από όπου ξεκίνησε, στο φτωχικό διαμέρισμα της μητέρας του στη μικρή ουγγρική πόλη, λες και τα χρόνια του Λονδίνου να ήταν ένα όνειρο. Η σχέση που θα κάνει με μια υπάλληλο στο μπαρ που συχνάζει θα λήξει άδοξα μετά από έναν χρόνο, λόγω του φόβου της μην καταλάβει κάτι ο άντρας της. Μετά και τον θάνατο της μητέρας του ο Ίστβαν θα καταλήξει όπως ξεκίνησε: μόνος, μέχρι τέλους πια.

ΙΙ. ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΕΣ ΕΠΙΛΟΓΕΣ

Οι επιλογές ενός συγγραφέα ως προς την παρουσίαση του υλικού του είναι πάντα αποκαλυπτικές ως προς τις προθέσεις του, και εδώ έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ξεκινάμε με την επιλογή του αφηγητή. Η αφήγηση στη Σάρκα είναι τριτοπρόσωπη αλλά περιορισμένη, συγκεκριμένα ακολουθεί κατά πόδας τον Ίστβαν, με τρεις μόνο εξαιρέσεις. Και στις τρεις, όμως, βλέπουμε καθοριστικές για τη συνέχεια συζητήσεις με θέμα τον Ίστβαν, οι οποίες προοιωνίζονται την αντιμετώπιση που θα επιφυλάξει η οικογένεια του συζύγου της μετέπειτα γυναίκας του στο ζευγάρι. Το γεγονός ότι ο συγγραφέας επιτρέπει μόνο σε αυτές τις τρεις περιπτώσεις την αποχώρηση του φακού από την οπτική του Ίστβαν δείχνει –και αυτό θα αποδειχθεί στη συνέχεια– πόσο κεφαλαιώδους σημασίας ήταν αυτές οι σκηνές για την πορεία του μύθου. Έστω κι έτσι, όμως, η τριτοπρόσωπη αφήγηση σε μια ιστορία που ακολουθεί σχεδόν μονίμως έναν ήρωα δείχνει μια απόσταση, μια αποξένωση του χαρακτήρα από τον ίδιο του τον εαυτό.

Άλλη επιλογή του συγγραφέα που αξίζει να αναφερθεί είναι οι σύντομες, λιτές, αφτιασίδωτες περίοδοι λόγου με την αφήγηση σε Ενεστώτα χρόνο, μια επιλογή που κάνει την αφήγηση υπόκωφα αγχωτική, σε ένα αδιάρθρωτο, απειλητικό, αδίστακτο παρόν, χωρίς ιστορικότητα, χωρίς αναστοχασμό, χωρίς αναμνήσεις, χωρίς όνειρα, χωρίς μαθήματα από το παρελθόν, χωρίς ελπίδα για το μέλλον. Μια αφήγηση για ένα πρόσωπο που ζει στο παρόν, όχι όμως με χαρά αλλά με μια παράξενη αποστασιοποίηση, σχεδόν μούδιασμα, και αναπόφευκτα φέρνει στον νου τον Αριστοτέλη και την πραγματεία του Περί ψυχής: πόσο ανθρώπινο είναι ένα πλάσμα που ζει μόνο στο παρόν, ένα πλάσμα που άγεται και φέρεται μόνο από τις αισθήσεις του; Ένα πλάσμα που ορίζεται –να η δικαίωση του τίτλου του βιβλίου– μόνο από τη σάρκα του και τις αδήριτες ανάγκες της; Μια σάρκα που δεν περιγράφεται καν: δεν ξέρουμε αν είναι ψηλός, κοντός, μελαχρινός ή ξανθός, κανένα προσωπικό χαρακτηριστικό, ένα αδιαφοροποίητο κομμάτι κρέας που έχει μόνο αισθήσεις, μόνο παρόν. Έστω κι έτσι, όμως, υπάρχουν μεγάλες περίοδοι από ένα παρόν που δεν βρίσκονται στο βιβλίο λόγια να ειπωθεί. Η αφήγηση ακολουθεί χρονική γραμμικότητα, ωστόσο ο συγγραφέας επιλέγει να απαλείψει εντελώς από την ιστορία τις –ενδεχομένως– πιο τραυματικές χρονικές περιόδους της ζωής του Ίστβαν. Ο ήρωας σαν να προσγειώνεται στα 15 του στη μικρή ουγγρική πόλη όπου θα εγκατασταθεί με τη μητέρα του, και δεν μπορεί παρά να αναρωτηθεί κανείς: τι έγινε πριν; Ο πατέρας πού βρίσκεται; Ποια η σχέση μεταξύ των γονέων, που σίγουρα θα μπορούσε να εξηγήσει σε κάποιο βαθμό την ψυχολογική εξέλιξη του ήρωα; Στη συνέχεια, αφήνουμε τον ήρωα έφηβο, όταν έχει μόλις σκοτωθεί ο σύζυγος της γυναίκας η οποία τον αποπλάνησε, για να τον ξαναβρούμε στο επόμενο κεφάλαιο να έχει μόλις βγει από το αναμορφωτήριο. Τα τρία χρόνια στο αναμορφωτήριο μοιάζουν σαν να μη συνέβησαν. Ομοίως, στο τέλος του δεύτερου κεφαλαίου ο Ίστβαν αποφασίζει να καταταχθεί στον στρατό, και στο γύρισμα μιας σελίδας έχουν περάσει πέντε χρόνια θητείας – τον ξαναβρίσκουμε να ετοιμάζεται για την επιστροφή στα πάτρια. Μόνο από σχόλια τρίτων θα μάθουμε ότι πέθανε στα χέρια του ένας φίλος του. Μόνο από την ασυναίσθητη γροθιά που θα ρίξει σε μια πόρτα χωρίς κανέναν προφανή λόγο, χωρίς καμία προπαρασκευή ή κλιμάκωση, θα υποψιαστούμε το βαρύ τραύμα που του δημιουργήθηκε. Κάποια στιγμή, πολύ νωρίς στο βιβλίο, διαβάζουμε για τη σχέση του με την κατά πολύ μεγαλύτερή του γυναίκα «Αφού δεν το ξέρει κανείς, είναι σαν να μη συμβαίνει». Για τη θητεία του διαβάζουμε «Συνειδητοποιεί ότι τα πράγματα που είναι πολύ σημαντικά γι’ αυτόν –τα πράγματα που συνέβησαν και που είδε εκεί, τα πράγματα που τον έκαναν να νιώθει ότι τίποτα δεν θα είναι ποτέ ξανά το ίδιο– δεν έχουν σημασία εδώ. Τα πράγματα εκείνα δεν έχουν υπόσταση εδώ. Αυτή την αίσθηση έχει. Οπότε σε κάνει να νιώθεις λιγάκι παρανοϊκός το να κουβαλάς τέτοια πράγματα μέσα σου, όταν εδώ δεν έχουν υπόσταση». Ο συγγραφέας, απόλυτα συνεπής με τον ήρωά του, δεν δείχνει τη φρίκη, όπως οι αρχαίοι τραγωδοί δεν έδειχναν ποτέ φόνους επί σκηνής. Σκιαγραφεί πιστά, όμως, το αποτύπωμα αυτών των εμπειριών στη ζωή και τον ψυχισμό του πρωταγωνιστή, απέχοντας από σχολιασμούς. Τραύμα, εξάλλου, δεν είναι το γεγονός, αλλά ο βαθμός κατά τον οποίο υπερέβη τη δυνατότητα του ψυχισμού να το χωρέσει. Μια δραματική περιγραφή γεγονότων θα ήταν πολύ πιο εύκολη, αλλά αυτό που κάνει εδώ ο συγγραφέας είναι πολύ πιο ουσιώδες.

ΙΙΙ. ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ

Πυρήνας του βιβλίου είναι η –ακούσια– υποβίβαση της αξίας ενός ανθρώπου σε τίποτα πέρα από το σώμα του. Το σώμα και η υλική μας υπόσταση, βέβαια, δεν είναι σε καμία περίπτωση “κακά”· αντιθέτως, ένας άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιεί το σώμα του και αυτό να συνιστά μια εκδήλωση ελευθερίας, μια διακήρυξη αυτεξούσιου, μια αναζήτηση ευχαρίστησης ή μια εμπειρία ηδονής, μια κεφαλαιοποίηση και εξαργύρωση υπό όρους και εντός ορίων, με πλήρη αξιοπρέπεια, που μπορεί να οδηγεί στην ενδυνάμωση. Ωστόσο, ο Ίστβαν ξανά και ξανά αντιμετωπίζεται σαν ένα σώμα χαμηλών απαιτήσεων και αντιστάσεων, ένα σώμα αναλώσιμο. Η πρώτη του ερωτική εμπειρία ήταν στην πραγματικότητα σεξουαλική κακοποίηση – μια πολύ μεγαλύτερή του γυναίκα, 42 χρονών όταν εκείνος ήταν μόλις 15, τον προσέγγισε και σταδιακά τον οδήγησε σε μια ερωτική σχέση. Μια γυναίκα την οποία ο ίδιος έβλεπε ως ηλικιωμένη, και δεν θεωρούσε καν ελκυστική. Πρόκειται για το γνωστό grooming, τη σταδιακή εξοικείωση που επιδιώκει ένας ενήλικας με ένα παιδί και την οικογένειά του προκειμένου, με πρόσχημα τη φιλική και οικογενειακή σχέση, να ξεκινήσει μια ανάρμοστη ερωτική επαφή. Τα θύματα συχνά δεν αντιλαμβάνονται καν ότι παραβιάστηκαν, ότι υπέστησαν κακοποίηση, πολλές φορές θεωρώντας ότι για να ένιωσαν διέγερση τότε “το ήθελαν”. Σύμφωνα με την επιστήμη της ψυχολογίας, κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Η διέγερση, ακόμα και η κορύφωση, είναι μια φυσική, αυτόματη σωματική αντίδραση, η οποία δεν αποτελεί πειστήριο συναινετικής συμμετοχής, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί εναντίον του θύματος. Ειδικά όταν μιλάμε για ένα νεαρό αγόρι, που εδώ (και γενικά) υφίσταται πίεση για την όσο το δυνατόν νωρίτερη έναρξη ερωτικής δραστηριότητας –η “καθυστέρηση” του Ίστβαν σ’ αυτόν τον τομέα, μάλιστα, ήταν λόγος απόρριψης από πιθανούς φίλους στην ηλικία του– καταλαβαίνει κανείς τη σύγχυση στην οποία μπορεί να οδηγηθεί. Εξάλλου, ζούμε ακόμα σε μια κοινωνία η οποία αντί να καταδικάσει απερίφραστα τυχόν ερωτική προσέγγιση ενός εφήβου από μια μεγαλύτερή του γυναίκας, μπορεί αντιθέτως να τον μακαρίσει ως “τυχερό”, που “θα μάθει”. Τα συναισθήματα που γεννιούνται είναι φυσικό και επόμενο να προκύψουν μέσα στη σύγχυση και την πρωτόγνωρη ερωτική εμπειρία. Ο Ίστβαν θα πει “σ’ αγαπώ” και η αντίδραση της γυναίκας θα ειναι να σπεύσει να του δηλώσει ότι δεν νιώθει στ’ αλήθεια έτσι. Είναι εμφανές ότι τρομάζει όταν αντιλαμβάνεται ότι ο νεαρός δεν είναι ένα σώμα, μια πλαστική κούκλα ή ένα παιχνίδι που μπορεί να χρησιμοποιεί κατά βούληση χωρίς συνέπειες. Οι άνθρωποι αναπτύσσουν συναισθήματα, όσο άβολο και αν είναι, όσο επικίνδυνο.

Ο Ίστβαν δεν θα καταφέρει να ξεφύγει ποτέ από το μοντέλο σχέσης που έζησε στην πρώτη του ερωτική εμπειρία. Μέχρι τέλους τον παρακολουθούμε παθητικό αποδέκτη του ερωτικού ενδιαφέροντος γυναικών, καμιά όμως δεν θα είναι ποτέ “δική του”. Όλες οι γυναίκες που περνάνε από τη ζωή του θα έχουν κάποιον άλλον εραστή ή σύζυγο, όλες θα τον προσεγγίζουν ορμώμενες από μια σωματική έλξη, ή απλά στη βάση μιας τοπικής εγγύτητας, σαν να ήταν ο πιο κοντινός διαθέσιμος άντρας, και συχνά πατώντας σε κάποια ανισότητα, σε κάποια σχέση εξουσίας. Ο ίδιος μοιάζει μουδιασμένος, αδιάφορος, συστηματικά μάλιστα θα βρίσκει αρχικά τις ερωμένες του μη ελκυστικές. Όπως λέει χαρακτηριστικά, «Με τις γυναίκες έχει την αίσθηση πως δύσκολα μπορεί να ζήσει μια εμπειρία πραγματικά καινούργια, που δε θα μοιάζει με κάτι που έχει ήδη συμβεί και που πιθανότατα θα ξανασυμβεί με παρόμοιο τρόπο, έτσι ποτέ δε νιώθει ότι διακυβεύεται κάτι σημαντικό». Πώς μπορεί κανείς να μιλήσει για έρωτα αν δεν διακυβεύεται τίποτα; Αν το αντικείμενο του έρωτα δεν είναι απολύτως μοναδικό; Οι ερωτικές παρτενέρ του Ίστβαν είναι, όπως και ο ίδιος, αναλώσιμες και εύκολα αντικαταστατές. Ακόμα κι αν αναπτυχθούν συναισθήματα στην πορεία, μάλλον αποπροσανατολισμένος πόθος παρά κάτι πιο ουσιαστικό, κάθε φορά που προφέρεται ένα “σ’ αγαπώ” ο ίδιος ο Ίστβαν πια θα σπεύσει να το ακυρώσει – δικαίως. Η μετέπειτα σύζυγος του Ίστβαν μοιάζει να τον αντιμετωπίζει διαφορετικά όταν μαθαίνει ότι έχει κάνει κάποιες συνεδρίες ψυχοθεραπείας, σαν να συνειδητοποιεί πρώτη φορά ότι μπορεί και να έχει εσωτερικό κόσμο. Στη συνέχεια, μάλιστα, επιδιώκει να τον μυήσει στις εικαστικές τέχνες, ωστόσο εντέλει το μόνο κοινό που θα τους ενώσει, πέρα από τη φυσική έλξη, θα είναι –πόσο συνεπές– το καλό φαγητό. Η ψυχή του Ίστβαν μοιάζει κρυμμένη μέσα σε ένα καβούκι, τίποτα δεν θα καταφέρει να τη βγάλει, κανείς όμως δεν προσπαθεί και ιδιαίτερα. Ακόμα και ένα ενδιαφέρον που θα δείξει σε βιβλία σχετικά με χρηματοοικονομικά θα αντιμετωπιστεί με θυμηδία. Η σύζυγός του θα τον ρουφήξει στον κόσμο της, στον κοινωνικό της κύκλο, ενώ εκείνος θα φέρει μόνο το σαρκίο του. Ο πάγος στην ψυχή του δεν θα σπάσει ποτέ· χαρακτηριστικά, τα δάκρυα της τελευταίας ερωτικής συντρόφου που εμφανίζεται στο βιβλίο θα τον ξαφνιάσουν. Δεν πέρασε ποτέ από το μυαλό του ότι μπορεί η γυναίκα αυτή να του ζήτησε να χωρίσουν για να δει αν θα την διεκδικήσει, αν θα της ζητήσει να αφήσει τον άντρα της για εκείνον. Ο Ίστβαν απλά αποδέχτηκε την απόφασή της, απορώντας κιόλας με την έκφραση του συναισθήματος από εκείνη, και συνέχισε τη –μοναχική– ζωή του.

Πέρα από το σώμα του Ίστβαν ως ερωτικό αντικείμενο, έχει αξία να σκεφτεί κανείς ότι το σώμα του είναι και αυτό που θα χρησιμοποιήσει για να βιοποριστεί. Στο αναμορφωτήριο «ανακάλυψε ότι το είχε με το ξύλο», και αυτό το ταλέντο είναι που θα χρησιμοποιήσει σε όλη του τη ζωή. Θα διαθέσει το σώμα του ως στρατιώτης στη μηχανή του κιμά που λέγεται πόλεμος, θα διαθέσει το σώμα του ως “πόρτα” σε μπαρ, στη συνέχεια ως “ιδιωτική ασφάλεια”, ενώ όταν, μετά από πολλά χρόνια υπηρεσίας, του προσφερθεί θέση ευθύνης θα την αρνηθεί, θα προτιμήσει να μείνει στον ρόλο που ξέρει. Ένα σώμα “φτηνό”, αναλώσιμο, ένα σώμα ιδανική πρώτη ύλη για ένα οικονομικό σύστημα που ψάχνει κορμιά για χρήση και κατάχρηση, εκμετάλλευση και απομύζηση.

Συμπερασματικά, η Σάρκα είναι ένα βιβλίο που πετυχαίνει να δείξει πολλά χωρίς να χρειαστεί να εξηγήσει τίποτα. Ένας ήρωας που δεν κατάφερε ποτέ να βιώσει το συναίσθημά του, ένα συναίσθημα που αναδύθηκε ελάχιστες φορές σαν λάβα ηφαιστείου, το ίδιο εκρηκτικά και το ίδιο καταστροφικά. Τραυματικά γεγονότα που μένουν εκτός αφήγησης, με τον ίδιο τρόπο που έμειναν απωθημένα από τον ψυχισμό του Ίστβαν. Γυναίκες που του φαίνονται όλες πάνω κάτω ίδιες, για τις οποίες ο Ίστβαν είναι μια διαφυγή, ή παρηγοριά, αλλά ποτέ πρώτη επιλογή, κάτι που εκείνος αποδέχεται σιωπηλά και αδιαμαρτύρητα. Στο τέλος της ανάγνωσης θα μείνει να αιωρείται βαρύ ένα σύννεφο της μοναξιάς και μια αίσθηση κενού. Ειδική μνεία αξίζει η άψογη, “διάφανη” μετάφραση της Βάσιας Τζανακάρη που αποδίδει το πνεύμα του πρωτότυπου και τις επιλογές του συγγραφέα με φυσικότητα και σε ελληνικά που δεν σκοντάφτουν σε κανένα σημείο.

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΤΡΑΧΑΝΑΣ, Ο ΚΥΚΛΟΣ - ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΕ ΑΝΗΣΥΧΟΥΣ ΚΑΙΡΟΥΣ, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ

 

Ο Κύκλος – ένα θαυμαστό βιβλίο! Επιστήμη και δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς

Γράφει ο Νίκος Τσούλιας //

 

 

 

 

Στέφανος Τραχανάς «Ο κύκλος – Επιστήμη και δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, (2024), σελίδες 416

 

Πρόκειται για βιβλίο – σταθμός, που συνδέει την επιστήμη με τη δημοκρατία, τον ορθολογισμό, τον Διαφωτισμό, την ανοικτή κοινωνία, την πρόοδο.

Είναι εκπληκτικό το εξής γεγονός. Ενώ η επιστήμη πρέπει να είναι αυτόνομη όσον αφορά τη μεθοδολογία και την κουλτούρα της στη δημιουργία νέας γνώσης, στην έρευνα και στην αναζήτηση, χωρίς να υπάρχουν πολιτικές και ιδεολογικές σκοπιμότητες, ωστόσο όταν επικρατούν ανορθολογισμοί, τότε τα αποτελέσματα είναι οδυνηρά. Ο κ. Τραχανάς στέκεται ιδιαίτερα σε ένα ιστορικό στοιχείο, που στοίχησε στον θάνατο εκατομμυρίων ανθρώπων.

«Ο λυσενκοϊσμός με τη βαριά σκιά του σταλινισμού και τη χειραγώγηση – για ιδεολογικούς λόγους – της επιστήμης και με την μετωπική αντιπαράθεσή του στη μεγάλη κατάκτηση της επιστήμης την Εξελικτική Θεωρία του Δαρβίνου, έφερε καταστροφικούς λοιμούς τόσο στην τότε Σοβιετική Ένωση όσο και στην Κίνα. Είναι αυτή η ελευθερία του πνεύματος, η πάλη κατά των δογματισμών (κοσμικών και θρησκευτικών) που επιβραβεύει την επιστήμη».

Περιγράφεται το οδοιπορικό της Φυσικής σε μια πολύ καθοριστική – όχι μόνο για την επιστήμη αλλά και για τον πολιτισμό μας συνολικά – περίοδο, μέσα από την ανάδυση της Θεωρίας της Σχετικότητας και κυρίως της Κβαντομηχανικής.

Θαυμάζουμε τον επιστημονικό διάλογο, τον πνευματικό πλούτο της ελεύθερης σκέψης, την αντιπαράθεση επιχειρημάτων σε συνέδρια, την εμπλοκή του ναζισμού στο πεδίο της έρευνας, την επικράτηση του διαφωτιστικού ρεύματος στην επιστημονική κοινότητα, ανεξάρτητα από την κατίσχυση του ναζισμού στην Ευρώπη λόγω της φοβερής δυναμικής του Κύκλου της Βιέννης και της Σχολής της Κοπεγχάγης αλλά και με την μετακίνηση πολλών επιστημόνων στις ΗΠΑ.

Είναι ιδιαίτερα σημαντικά τα στοιχεία του «Κύκλου» όσον αφορά τις αντιλήψεις του ιδεαλισμού, των θρησκευτικών δοξασιών και του πολιτισμικού σχετικισμού. Νιώθεις το μεγαλείο και τη γοητεία της ανοιχτής, της χωρίς δογματισμούς σκέψης και αντιλαμβάνεσαι ότι η πρόοδος και η ελευθερία του ανθρώπου κρίνονται εδώ στην επιστημονική γνώση, στον Διαφωτισμό.

Προς τούτο, παρατίθεται και ένα απόσπασμα του Καστοριάδη, ένας ύμνος για την επιστήμη: «Τεράστιος ο απελευθερωτικός ρόλος της επιστήμης, τόσο στο κοινότοπο επίπεδο των σχέσεων μας με τις θρησκείες, τις προσλήψεις ή ό,τι άλλο θέλετε, όσο και στο κεντρικό – αν μπορώ να πω – υπαρξιακό επίπεδο. Είναι αυτό που έλεγε Αριστοτέλης για το θαυμάζειν. Η επιστήμη μας «ανθρωποποιεί», μας «ξεζωποιεί», μας πηγαίνει πέρα από τη βασική ζωική μας διάσταση, ακριβώς διότι μας κάνει να θαυμάζουμε και να θέλουμε ταυτόχρονα να εξηγήσουμε, λόγου χάριν, τον έναστρου ουρανό, ένα σκουλήκι που έρπει κλπ… Η επιστήμη μπορεί να μας βοηθήσει να προσεγγίσουμε εκ νέου την πραγματική, ποιητική και μυθική διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης».

Το βιβλίο αυτό είναι ένα εξαίρετο εγχειρίδιο, που είναι απαραίτητο σε κάθε ανήσυχο πολίτη. Έχει μόνο ένα μειονέκτημα. Είναι εκτεταμένο. Έχει κεφάλαια, στα οποία ο συγγραφέας επαναλαμβάνεται. Και επιπλέον, έχει ίσως μεγαλύτερη προέκταση στην κβαντομηχανική από ό,τι χρειάζεται. Κατά την ταπεινή μου γνώμη, αν μειωθούν αυτά τα στοιχεία, ο «Κύκλος» είναι ένα απαραίτητο πόνημα για κάθε πολιτικό, για κάθε πρόσωπο που έχει δημόσιους και θεσμικούς ρόλους ακριβώς, για κάθε ανήσυχο πολίτη.

Και η μεγάλη του συμβολή είναι ότι προάγει έναν τρόπο σκέψης για την αξία της επιστημονικής γνώσης, για να ενισχυθεί η δημοκρατία και ο διάλογος, για να αντιμετωπιστούν τα πολλαπλά προβλήματα του σκοταδισμού και του ρατσισμού, που περικυκλώνουν τον ορθολογισμό. Γιατί κανένας δεν μπορεί να αμφισβητήσει το γεγονός ότι τις εξελίξεις στη σύγχρονη εποχή τις καθορίζει εν πολλοίς η επιστημονική γνώση.

ΜΕΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ, ΓΡΑΜΜΕΝΕΣ ΜΕ ΑΜΗΧΑΝΙΑ

Η χρήση του όρου «σχετικισμός» σε συσχέτιση με τον όρο «μεταμοντέρνες θεωρίες» και «κατασκευασιοκρατία», και σε αντίθεση με τον όρο «εμπειρικός ρεαλισμός», «ορθολογισμός», προκαλεί ενστάσεις, ιδιαίτερα όταν συνδέεται όχι με κοινωνικά, πολιτικά, πολιτισμικά θέματα, αλλά με το πρόβλημα της «ουσίας», αν υπάρχει δηλαδή η αντικειμενική πραγματικότητα, ανεξάρτητα από τη νοούσα συνείδηση, όταν επομένως ταυτίζεται με τον όρο «ιδεαλισμός».

Υποστηρίζεται ακόμα ότι οι κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές συνθήκες επιδρούν μόνο στο στάδιο της «ανακάλυψης» μιας επιστημονικής θεωρίας, γιατί στη συνέχεια  επαλήθευσή της στηρίζεται σε πειραματικά δεδομένα. Τι γίνεται όμως αν τα πειράματα δεν είναι εφικτά τη δεδομένη στιγμή λόγω επιστημονικής τεχνολογικής ανεπάρκειας, αλλά προκύψουν σε κάποιο μεταγενέστερο χρονικό σημείο; Η υπόθεση αυτή δεν αποδεικνύει τη σχέση της επαλήθευσης μιας θεωρίας με την εποχή στην οποία καθίσταται δυνατή η εμπειρική επιβεβαίωση και όχι με την εποχή κατά την οποία διατυπώνεται; Οι θεωρίες της «ελεύθερης πτώσης» κατά Αριστοτέλη και Γαλιλαίο θεωρούνται και οι δύο σωστές κατά τους οπαδούς των σχετικιστών «στο δικό της σύστημα αναφοράς η καθεμιά», ενώ ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η αντίληψη αυτή αποδεικνύει ότι «ο σχετικισμός είναι πολέμιος όχι μόνο της επιστήμης αλλά και της κοινής ανθρώπινης εμπειρίας» (σελ. 280). Κατά τη γνώμη μου ας σταθούμε στο «σύστημα» ή «πλαίσιο αναφοράς»: για τον αρχαιοελληνικό κόσμο η άποψη του Αριστοτέλη ήταν τόσο επιστημονική όσο και εκείνη του γεωκεντρικού συστήματος ή της επίπεδης γης. Αιώνες μετά η ανθρωπότητα αποδέχτηκε, και μάλιστα με δυσκολίες, το λάθος τους. Μήπως λοιπόν σε συγχρονικό επίπεδο μια θεωρία μπορεί να θεωρείται σωστή και αληθής, ενώ σε μία διαχρονική οπτική αποδεικνύεται ελλιπής ή λανθασμένη, όπως αποδείχτηκε περίτρανα με την σύλληψη της θεωρίας της σχετικότητας; Δεν γίνεται λόγος βέβαια για την επαλήθευση ή όχι μιας θεωρίας με βάση την ανθρώπινη εμπειρία, όταν όμως είναι εφικτή. Και πάλι όμως μήπως πρέπει να σκεφτούμε πόσες φορές ο «Λόγος» θεωρείται ανώτερος των αισθητηριακών δεδομένων, όπως άλλωστε υποστηρίζει και ο συγγραφέας. 

ΓΡΑΦΕΙ Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ: Όλο και περισσότερο πληθαίνουν οι φωνές που πλέον δεν αρνούνται μόνο τη δημοκρατία, αλλά και την επιστήμη. Ή μήπως είναι το ίδιο; Ο Στέφανος Τραχανάς, πανεπιστημιακός δάσκαλος κβαντικής φυσικής και ψυχή των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, ενός εκδοτικού αφιερωμένου στην επιστήμη, ισχυρίζεται πως η επιστήμη δεν μπορεί ν’ αναπτυχθεί σε αντιδημοκρατικά περιβάλλοντα. Επομένως οι φωνές που αμφισβητούν την επιστήμη, αναπόφευκτα αμφισβητούν και τη δημοκρατία, αλλά και οι φωνές που αμφισβητούν τη δημοκρατία, δεν ανέχονται την επιστήμη που την ενισχύει.

Ο αντιδιαφωτισμός και ο πολιτισμικός σχετικισμός των Σπένγκλερ και Χάιντεγκερ –ο Τραχανάς χαρακτηρίζει αναμφισβήτητο ναζί τον δεύτερο– είναι δύο από αυτές τις φωνές. Αυτές οι φωνές υποστηρίζουν πως η θεωρία της δημιουργίας ή του ευφυούς σχεδιασμού έχει την ίδια αξία και είναι εξίσου αληθής με τη θεωρία της εξέλιξης των ειδών. Ή και ακόμη πώς η άποψη που θέλει τον ήλιο να γυρίζει γύρω από τη γη είναι ίσης αξίας με αυτή που θέλει τη γη να κινείται γύρω από τον ήλιο. Και επίσης όλες αυτές οι «θεωρίες» μπορούν να διδάσκονται στα σχολεία εξίσου με τις επιστημονικές θεωρίες ή και πολλές φορές να διδάσκονται χωρίς τις επιστημονικές θεωρίες.

Ο Κύκλος της Βιέννης

Ο Κύκλος της Βιέννης που απεικονίζεται στο εξώφυλλο ήταν μια ομάδα επιστημόνων κατά τον Μεσοπόλεμο, μια κατά τον Τόμας Κουν επιστημονική κοινότητα, η οποία προώθησε τις εφαρμοσμένες επιστήμες στηριγμένη στον εμπειρικό λογισμό. Στην ίδρυση αυτής της ομάδας πρωταγωνιστικό ρόλο είχε ο Μόριτς Σλικ (Moritz Schlick, 1882-1936), ενώ στον αρχικό πυρήνα του «Κύκλου της Βιέννης» συμμετείχαν οι Waismann, Neurath, Hahn και Carnap. Το μαύρο φόντο μέσα στο οποίο βρίσκεται αυτός ο φωτεινός Κύκλος συμβολίζει το ναζιστικό σκοτάδι που τον τύλιξε από παντού. Ο Κύκλος και η κοινωνιολογική πλευρά του έργου του Κουν αποτελούν το νήμα της Αριάδνης που ακολουθεί ο συγγραφέας σ’ αυτό το βιβλίο του για να καταδείξει τις απειλές κατά της δημοκρατίας και της επιστήμης σε ανήσυχους καιρούς, όπως οι δικοί μας.

Αυτός ο νέος ανορθολογισμός σήμερα εμφανίζεται ως μια μεταμοντέρνα συνθήκη και σχετικισμός, σύμφωνα με τα οποία στον κόσμο και στη φύση δεν υπάρχουν αλήθειες. Η επιστήμη δεν ασχολείται με τη μελέτη της αντικειμενικής υπόστασης της λειτουργίας της φύσης. Όλα είναι ζητήματα άποψης και όχι γνώσης.

Αλλά οι ανακαλύψεις των κβάντα και της κβαντομηχανικής από μια ομάδα νέων, πολύ νέων επιστημόνων που ήρθαν να κλονίσουν τις βεβαιότητες της κλασικής φυσικής, ακόμη και αυτού του Αϊνστάιν που υποστήριζε πως ο θεός δεν παίζει ζάρια, αποτελούν τον κορμό γύρω από τον οποίο ο συγγραφέας στήνει το σκηνικό της αντίστασης της επιστήμης απέναντι σε κάθε είδους παλιό και νέο ανορθολογισμό. Αυτός ο νέος ανορθολογισμός σήμερα εμφανίζεται ως μεταμοντέρνα συνθήκη και σχετικισμός, σύμφωνα με τα οποία στον κόσμο και στη φύση δεν υπάρχουν αλήθειες. Η επιστήμη δεν ασχολείται με τη μελέτη της αντικειμενικής υπόστασης της λειτουργίας της φύσης. Όλα είναι ζητήματα άποψης και όχι γνώσης. Έτσι, τόσο η αριστοτελική θεωρία πως η ταχύτητα της πτώσης των σωμάτων εξαρτάται από το βάρος τους, αν και διαψευσμένη ήδη προ πολλού, θεωρείται το ίδιο αληθής με τη θεωρία της βαρύτητας του Νεύτωνα, σύμφωνα με την οποία κάθε σώμα στη φύση έλκει ένα άλλο με μια δύναμη ανάλογη του γινομένου των μαζών τους και αντιστρόφως ανάλογη του τετραγώνου της απόστασης του κέντρου μάζας τους. Ο Νεύτωνας ανέτρεψε τον Αριστοτέλη, για να έρθει η σχετικότητα του Αϊνστάιν για να ανατρέψει τον Νεύτωνα και τα νιάνιαρα των κβάντα ν’ ανατρέψουν τον Αϊνστάιν. Συνεχίζεται…

Η επανάσταση των κβάντα

Μια μεγάλη επανάσταση, η επανάσταση της ανακάλυψης των κβάντα, που υπερβαίνοντας την κλασική φυσική την ενίσχυσε με την παράμετρο της πιθανοκρατίας, χρησιμοποιήθηκε από αυτούς που αμφισβητούν πως η επιστήμη ανακαλύπτει, στη βάση των πειραμάτων, νόμους που υπάρχουν στο σώμα της φύσης, για να αμφισβητηθεί η φύση της ίδιας της επιστήμης. Η θεωρία των κβάντα όμως με την αρχή της αβεβαιότητας δεν αμφισβητούσε τη βεβαιότητα πως η φύση είναι πραγματική. Τ’ αντίθετο συνέβη. Με βάση την προϋπόθεση της πραγματικής ύπαρξης του έξω κόσμου η αρχή της κβαντικής αβεβαιότητας γίνεται το κατ’ εξοχήν θεμέλιο πάνω στο οποίο είναι χτισμένος ο κόσμος μας, ακόμα και τ’ ό,τι εμείς βρισκόμαστε εδώ. Οι κβαντικές πιθανότητες τελικά δεν είναι αποτέλεσμα ατελούς γνώσης ή της ανυπαρξίας του πραγματικού κόσμου. Τ’ ό,τι η γάτα του Σρέντιγκερ μπορεί να είναι ταυτοχρόνως ζωντανή και νεκρή, δεν είναι αποτέλεσμα ατελούς γνώσης. Απλώς αποδεικνύει πως ο θεός ή πιο σωστά η φύση όντως παίζει ζάρια με τον κόσμο.

Στην αρχή του βιβλίου ο συγγραφέας καταγράφει όλους τους επιστήμονες και το έργο τους γύρω από την εξέλιξη της κβαντικής επανάστασης, από τις αρχές του 1900 και τον Μαξ Πλανκ, στον Έρνεστ Ράδεφορντ, στον Νιλς Μπορ, τον Λουί ντε Μπρολί μέχρι το 1925 και τον Βέρνερ Χάιζενμπεργκ, το 1926 και τον Έρβιν Σρέντιγκερ μέχρι ξανά τον Χάιζενμπεργκ και την ανακάλυψή του της αρχής της αβεβαιότητας έως το Συνέδριο της Κοπεγχάγης το 1927, όπου έγινε αποδεκτή μετά από έντονες συζητήσεις και διαφωνίες, κυρίως με τον Αϊνστάιν, η θέση των Μπορ – Χάιζενμπεργκ πως οι κβαντομηχανικές πιθανότητες είναι θεμελιώδεις και δεν οφείλονται σε ατελή γνώση. «Η φύση στον μικρόκοσμο είναι εγγενώς πιθανοκρατούμενη. Αντίθετα με ό,τι πίστευε ο Αϊνστάιν –και όπως αποδείχθηκε πειραματικά πολύ αργότερα–, ο θεός παίζει ζάρια με τον κόσμο» (σ.45).

Εκείνο που αξίζει εδώ να κρατήσουμε είναι η θέση του συγγραφέα πως μια φυσική θεωρία είναι λανθασμένη, όχι όταν αυτή πιθανοκρατείται, όπως η θεωρία των κβάντα, πράγμα που σημαίνει πως όταν κάνουμε ένα πείραμα απ’ όλα τα πιθανά αποτελέσματα μόνο ένα επιβεβαιώνεται και τ’ άλλα απορρίπτονται, αλλά όταν αυτή αποφεύγει να κάνει απολύτως σαφείς και δεσμευτικές προβλέψεις, οι οποίες ή έστω μερικές εξ αυτών να είναι διαψεύσιμες. Οι πωλητές κηραλοιφής, οι διάφοροι γκουρού της εξ αποστάσεως ιατρικής, οι θιασώτες του ανατολίτικου μυστικισμού, οι αρνητές της «δυτικής επιστήμης» αλλά και οι αρνητές των εμβολίων δεν πιστεύουν πως υπάρχει διαψεύσιμη πραγματικότητα.

Εκείνο που αξίζει εδώ να κρατήσουμε είναι η θέση του συγγραφέα πως μια φυσική θεωρία είναι λανθασμένη, όχι όταν αυτή πιθανοκρατείται, όπως η θεωρία των κβάντα, πράγμα που σημαίνει πως όταν κάνουμε ένα πείραμα απ’ όλα τα πιθανά αποτελέσματα μόνο ένα επιβεβαιώνεται και τ’ άλλα απορρίπτονται, αλλά όταν αυτή αποφεύγει να κάνει απολύτως σαφείς και δεσμευτικές προβλέψεις, οι οποίες ή έστω μερικές εξ αυτών να είναι διαψεύσιμες.

Ο πολιτισμικός συσχετισμός θεωρεί πως η επιστήμη δεν είναι υποχρεωμένη να κάνει καμία πρόβλεψη, η οποία θα επαληθεύεται ή θα διαψεύδεται. Σύμφωνα με τους μεγάλους εχθρούς της δημοκρατίας και της επιστήμης η τελευταία δεν λογοδοτεί σε καμία εμπειρική πραγματικότητα. Και όταν αυτή η πραγματικότητα τους διαψεύδει, τότε αυτοί ανακαλύπτουν την «εβραϊκή επιστήμη». Αυτή η αντίληψη όμως για την «εβραϊκή επιστήμη» αν και στέρησε τους επιστήμονες από τα μέσα που διέθεταν για ν’ αναπτύξουν την επιστήμη, έσωσε την ανθρωπότητα από τη ναζιστική ατομική βόμβα. Η πανουργία της ιστορίας εδώ έδιωξε τους εβραίους επιστήμονες και την «εβραϊκή επιστήμη» από τη Γερμανία και έσωσε τον κόσμο από το να ζει πάντα μέσα σε μαύρο φόντο.

Ο συγγραφέας επανέρχεται στην πορεία της κβαντικής επανάστασης στο Τρίτο Μέρος του βιβλίου, εδώ όμως αντιθέτως με το Πρώτο Μέρος η παρακολούθηση των εξελίξεων απαιτεί εξειδικευμένες γνώσεις. Προσωπικά θα συνιστούσα πρώτα να διαβαστεί το Τρίτο Μέρος, έστω και με τις μεγάλες δυσκολίες για τον μη ειδικό και μετά όλα τα υπόλοιπα. Γιατί οι ωδίνες της γέννησης της επιστήμης είναι η μεγαλύτερη απόδειξη του μεγαλείου της. Και αυτό το μεγαλείο της επιστήμης διαπραγματεύεται ο συγγραφέας κι όταν καταγράφει την ανάλυση του Τόμας Κουν για την ιδιαιτερότητα της επιστημονικής κοινότητας, η οποία πολλές φορές αγωνίζεται μόνη της κατά ολόκληρης της κοινωνίας, αλλά και όταν καταθέτει την οξύτατη κριτική ενός γλωσσολόγου και κοινωνικού επιστήμονα όπως ο Νόαμ Τσόμσκι και ενός νομπελίστα φυσικού όπως ο Στήβεν Γουάινμπεργκ, ο οποίος κι αυτός όπως ο Τσόμσκι, υποβάλλει σε δριμύτατη κριτική τον σχετικισμό και την κοινωνική κατασκευασιοκρατία, η οποία διατείνεται πως τα κουάρκ και η επιστήμη είναι κοινωνικές κατασκευές. Τότε γιατί να μην είναι και το Έβερεστ μια κοινωνική κατασκευή; Ή το λιοντάρι για την κατασπαραζόμενη ζέβρα, θα πρόσθετα.

Ο Στέφανος Τραχανάς διδάσκει, µεταξύ άλλων, κβαντική φυσική και διαφορικές εξισώσεις στο τµήµα Φυσικής του Πανεπιστηµίου Κρήτης από το 1983 έως σήµερα. Από το 1986 και µετά είναι µέλος του επιστηµονικού προσωπικού του Ιδρύµατος Τεχνολογίας και Έρευνας, και η διδασκαλία του στο τµήµα Φυσικής προσφέρεται δωρεάν. Είναι συγγραφέας έντεκα πανεπιστηµιακών συγγραµµάτων στα παραπάνω πεδία, καθώς και των βιβλίων Το φάντασµα της όπερας: Η επιστήµη στον πολιτισµό µας και Το αµάρτηµα της Εύας: Φυσική κάτω από τ’ άστρα και δηµιουργική µάθηση, τα οποία απευθύνονται στο ευρύτερο κοινό. Το βιβλίο του An Introduction to Quantum Physics κυκλοφόρησε πρόσφατα από τον εκδοτικό οίκο Wiley. Το 2003 ανακηρύχθηκε σε επίτιµο διδάκτορα του Πανεπιστηµίου Κρήτης, ενώ το 2012 του απονεµήθηκε το Εθνικό Βραβείο Εξαίρετης Πανεπιστηµιακής ∆ιδασκαλίας εις µνήµην Ξανθόπουλου – Πνευµατικού. Για το σύνολο της προσφοράς του τιµήθηκε το 2015 µε τον Ανώτερο Ταξιάρχη του Φοίνικα της Ελληνικής ∆ηµοκρατίας. Το 2022, το τµήµα Φυσικής του Πανεπιστηµίου Κρήτης έδωσε το όνοµά του σε ένα από τα αµφιθέατρά του, και το 2023 ο ∆ήµος Ηρακλείου τού απένειµε το Βραβείο Ηθικής Τάξεως της πόλης. Ως ιδρυτικό µέλος και διευθυντής των Πανεπιστηµιακών Εκδόσεων Κρήτης (ΠΕΚ) του Ιδρύµατος Τεχνολογίας και Έρευνας µέχρι το 2013, είχε τη βασική ευθύνη για τη δηµιουργία του πρώτου πανεπιστηµιακού εκδοτικού οίκου της χώρας. Τα τελευταία χρόνια, το ενδιαφέρον του στράφηκε στα ανοικτά διαδικτυακά µαθήµατα και τους νέους δρόµους που αυτά ανοίγουν για την εξίσωση των ευκαιριών στην ποιοτική εκπαίδευση. Πιστεύοντας ότι η χώρα µας δεν µπορεί να µείνει έξω από τις επαναστατικές αλλαγές που συντελούνται αλλού σε αυτό το θέµα, πήρε την πρωτοβουλία για την ίδρυση του Κέντρου Ανοικτών ∆ιαδικτυακών Μαθηµάτων Mathesis –ενός αυτόνοµου και αυτοχρηµατοδοτούµενου τµήµατος των ΠΕΚ– στο οποίο και προσφέρει εθελοντικά την εργασία του τόσο ως διευθυντής του όσο και ως δάσκαλος ή συγγραφέας. Η επιτυχία του «πειράµατος» είναι το προσωπικό του στοίχηµα για τα επόµενα χρόνια.

Οι απαντήσεις της δημοκρατίας και της επιστήμης

Η απάντηση της δημοκρατίας και της επιστήμης σ’ όλο αυτό τον μαύρο ζόφο της κοινωνικής κατασκευασιοκρατίας είναι η επιστροφή στο πρόγραμμα του Διαφωτισμού, επειδή μόνο αυτός θέτει στο κέντρο του τον ορθό λόγο και την προτεραιότητα των γεγονότων αποκλείοντας τις υπερβατικές αλήθειες και τη μαγική σκέψη. Ένα πολυσύνθετο βιβλίο, το οποίο ίσως σε κάποια σημεία κουράζει τον μη ειδικό αναγνώστη και σε κάποια άλλα δημιουργεί την εντύπωση μιας μη αναγκαίας επανάληψης ειπωμένων ήδη πραγμάτων, αλλά σε τελική ανάλυση ένα βιβλίο που και μάς μαθαίνει τι είναι επιστήμη και πως αυτή έχει τη δημοκρατία ως προϋπόθεση για την ανάπτυξή της, αλλά και μάς κάνει να αγαπήσουμε τόσο την επιστήμη όσο και τη δημοκρατία.

Δεν πρέπει όμως σε καμία περίπτωση να ξεχνάμε πως η επιστήμη δεν είναι μόνο η γνώση της φύσης, αλλά όπως ισχυρίζεται ο Τσόμσκι και εργαλείο για την απελευθέρωση των καταπιεσμένων.

Γιατί εδώ ξαναθυμόμαστε πως η επιστήμη μας «ανθρωποποιεί» και μας «ξεζωοποιεί» όπως έγραφε ο Καστοριάδης. Αλλά για να γίνουν όλα αυτά, ο επιστημονικός λόγος πρέπει να τηρεί δυο προϋποθέσεις: Εμπειρική τεκμηρίωση και σαφήνεια του λόγου. Χωρίς αυτά η επιστήμη παραδίδεται στους αρνητές της, οι οποίοι πολλές φορές όπως δείχνει ο συγγραφέας είναι και οι ίδιοι επιστήμονες. Συμβαίνουν και αυτά: επιστήμονες και όχι μόνο τηλεπερσόνες να αμφισβητούν την επιστήμη. Δεν πρέπει όμως σε καμία περίπτωση να ξεχνάμε πως η επιστήμη δεν είναι μόνο η γνώση της φύσης, αλλά όπως ισχυρίζεται ο Τσόμσκι και εργαλείο για την απελευθέρωση των καταπιεσμένων. Εδώ νομίζω θα χρειαζόταν να χαραχθεί και μια διαχωριστική γραμμή μεταξύ των λίγων εκείνων που διαδίδουν τον πολιτισμικό μεταμοντέρνο σχετικισμό και των πολλών άλλων που τους πιστεύουν. Διαφορετικά η υπεράσπιση της επιστήμης κινδυνεύει να μοιάζει με μια ελιτίστικη άσκηση πάλι λίγων έναντι των πολλών. 

ΥΓ. Αυτό το κείμενο γράφηκε μια ημέρα όπου στην τηλεόραση έπαιζε ένα τρέιλερ, στο οποίο ο πρωταγωνιστής διατεινόταν πως «η κυβέρνηση των ΗΠΑ σχεδιάζει τον θάνατο πολλών πολιτών της». Όλα έχουν μια εξήγηση.

＊Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δρ. Κοινωνιολογίας. Το νέο του βιβλίο «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050; - Μεταδημοκρατία, μεταπολιτική, μετακόμματα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

---

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Η Δημοκρατία –το ξαναείπαμε κάποια στιγμή, αγαπητές αναγνώστριες και αγαπητοί αναγνώστες– είναι ένα τραγικό πολίτευμα. Και το κατάλαβαν πρώτοι απ’ όλους εκείνοι που το εφηύραν. Κατάλαβαν ότι καμία μέθοδος και κανένα κοινωνικό συμβόλαιο δεν θα μας απαλλάξει ποτέ από την ευθύνη και τις συνέπειες της ελευθερίας μας. Της ελευθερίας να κάνουμε από τις πιο σώφρονες έως τις πιο καταστροφικές επιλογές. Και η δημοκρατική διαδικασία, όπως την περιγράψαμε πριν –όχι για πρώτη φορά–, είναι ό,τι καλύτερο έχουμε επινοήσει μέχρι σήμερα για να μειώσουμε τις πιθανότητες «ατυχήματος». Όμως το να τις μηδενίσουμε είναι ένας στόχος πέρα από το ανθρώπινο μέτρο! Η κατολίσθηση στην άβυσσο θα είναι πάντα ένα ανοιχτό ενδεχόμενο. Και όσο πιο συχνά το θυμόμαστε αυτό, τόσο η πιθανότητα να το αποφύγουμε θα γίνεται λίγο μεγαλύτερη. Ο παράδεισος δεν είναι επιλογή, αλλά η αποφυγή της κόλασης είναι» (σ. 263).

«Το βιβλίο της φύσης είναι γραμμένο στη γλώσσα των μαθηματικών», είχε πει γεμάτος θαυμασμό ο Γαλιλαίος όταν κατάφερε να δώσει μια κατάλληλη μαθηματική διατύπωση στον νόμο της ελεύθερης πτώσης. Άσφαλτο σημάδι βεβαίως του ότι οι θεμελιώδεις φυσικοί νόμοι -διατυπωμένοι με μαθηματική μορφή- εκφράζουν μια βαθιά αντικειμενική αλήθεια για τον κόσμο, τελείως ανεξάρτητη από τους ανθρώπους και τον πολιτισμό που τους ανακάλυψε».

ΤΑ GRAFFITI ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

Την ιδέα να αναζητήσω graffiti στην αρχαιότητα μου την έδωσε μια ευρηματικη ανάρτηση του Δημήτρη Τσερέ στο fb.

Ιδού λοιπόν τα ευρήματα που προέκυψαν από μια πρόχειρη αναζήτηση με τη βοήθεια της ΑΙ:

Τα επιτοίχια συνθήματα και τα γκράφιτι (graffiti) στην αρχαιότητα—γνωστά και ως «γραφίδια»—ήταν ένα εξαιρετικά διαδεδομένο φαινόμενο, αποδεικνύοντας ότι οι άνθρωποι στην αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη είχαν παρόμοιες ανάγκες έκφρασης με τους σημερινούς, χρησιμοποιώντας τους τοίχους ως "μέσο κοινωνικής δικτύωσης".Αρχαιολογικά ευρήματα, κυρίως από την Πομπηία, την Αθήνα και την Αφροδισιάδα, δείχνουν ότι οι τοίχοι ήταν γεμάτοι με χαραγμένα ή γραμμένα (με κάρβουνο/χρώμα) μηνύματα που κάλυπταν ένα τεράστιο φάσμα θεματολογίας. 

Κύριες Κατηγορίες Αρχαίων Συνθημάτων 

Ερωτικά & Ερωτικά Μηνύματα (Καψούρα):Οι τοίχοι φιλοξενούσαν ερωτικές εξομολογήσεις, ονόματα εραστών και ερωτικά δίστιχα.Παράδειγμα: «Εράτω αγαπά...» (Erato amat...).Συχνά χρησιμοποιούνταν η λέξη «καλός» (calos) για να εξυμνήσουν την ομορφιά κάποιου (π.χ., "calos Castrensis" - ο όμορφος Καστρένσις).

Πολιτικά & Εκλογικά (Programmata):Ιδιαίτερα στην Πομπηία, υπήρχαν βαμμένα συνθήματα που υποστήριζαν υποψηφίους για δημοτικές εκλογές, συχνά γραμμένα από ομάδες επαγγελματιών (π.χ., "Οι φουρνάρηδες ζητούν να εκλεγεί ο...").

Ύβρεις & Κοινωνικά Σχόλια:Καυστικό χιούμορ, πειράγματα και προσβολές προς συγκεκριμένα πρόσωπα ήταν συνηθισμένα.Παράδειγμα: «Όποιος δεν με αγαπά, ας πεθάνει».«Ήμουν κι εγώ εδώ» (Graffiti επισκεπτών):Ονόματα ταξιδιωτών, ημερομηνίες ή απλές διαπιστώσεις ότι κάποιος επισκέφθηκε έναν τόπο.

Αθλητικά & Gladiator Fans:Συνθήματα υπέρ συγκεκριμένων μονομάχων ή αρματοδρομιών, παρόμοια με τα σημερινά οπαδικά συνθήματα.

Εμπορικές Σημειώσεις:Υπολογισμοί, λίστες με εμπορεύματα ή διαφημίσεις για ενοικίαση σπιτιών.

Μαγικά & Θρησκευτικά:Προσευχές, κατάρες (defixiones) ή σύμβολα που αποσκοπούσαν στην προστασία ή την πρόκληση κακού.

Σημαντικές Πληροφορίες

Πομπηία: Περισσότερα από 5.600 graffiti έχουν βρεθεί, προσφέροντας μια ζωντανή εικόνα της καθημερινής ζωής, κυρίως στην ρωμαϊκή περίοδο, αν και η πόλη είχε ελληνικές ρίζες.

Αθήνα: Έχουν καταγραφεί πάνω από 850 επιτοίχια, κυρίως από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως τη ρωμαϊκή εποχή.Τεχνική: Τα περισσότερα ήταν χαραγμένα με μυτερό αντικείμενο (stylus) πάνω στο σοβά, ενώ κάποια ήταν γραμμένα με κόκκινο χρώμα ή κάρβουνο (tituli picti).Τα αρχαία συνθήματα δείχνουν ότι η ανάγκη του ανθρώπου να αφήσει το στίγμα του σε δημόσιο χώρο είναι διαχρονική.

Ένα από τα πιο διάσημα και καυστικά παραδείγματα αρχαίου γκράφιτι βρέθηκε στους τοίχους της Πομπηίας και στοχεύει με ειρωνεία τους ίδιους τους ανθρώπους που γέμιζαν τους τοίχους με συνθήματα:"Admiror, o paries, te non cecidisse ruinis, qui tot scriptorum taedia sustineas."(Θαυμάζω, ω τοίχε, που δεν έχεις καταρρεύσει ακόμα σε ερείπια, εσύ που αντέχεις το βάρος από τις αηδίες τόσων πολλών γραφιάδων.)

Άλλα καυστικά παραδείγματα:

Για τους κακούς επαγγελματίες (Λατινικά):"Talia te fallant utinam mendacia, copo: tu vendes açuam et bibes ipse merum."Μετάφραση: «Μακάρι τέτοια ψέματα να ξεγελάσουν κι εσένα, ξενοδόχε: εσύ πουλάς νερό (για κρασί) και πίνεις ο ίδιος το ανόθευτο κρασί.»

Προσωπικές προσβολές (Λατινικά):"Epaphra, glaber es."Μετάφραση: «Επαφρά, είσαι καραφλός!» (Απλό, άμεσο και διαχρονικό)."Chie, opto tibi ut refricent se ficus tuae..."Μετάφραση: «Χίε, εύχομαι οι αιμορροΐδες σου να τρίβονται τόσο πολύ που να πονάνε περισσότερο από ποτέ!»Αρχαία Ελληνική «αργκό» (από την κωμωδία/καθημερινότητα):"Οὐ λαικάσει φλυαρῶν;"Μετάφραση: «Δεν θα πας να πνιγείς (ή πιο χυδαία: να κάνεις στοματικό έρωτα) με τις ανοησίες σου;» (Χρησιμοποιούνταν συχνά για να αποστομώσουν κάποιον που έλεγε βλακείες).

Πολιτική ειρωνεία (Λατινικά):"Vatuan aediles furunculi rogant."Μετάφραση: «Οι μικροκλέφτες ζητούν την εκλογή του Βάτια ως αγορανόμου.» (Σαρκαστικό σχόλιο που υπονοεί ότι ο υποψήφιος είναι κατάλληλος μόνο για εγκληματίες).

Οι ερωτικές εξομολογήσεις στους τοίχους της αρχαιότητας κυμαίνονται από τρυφερά μηνύματα αγάπης μέχρι ωμές σεξουαλικές αναφορές. Οι τοίχοι της Πομπηίας και της Αστυπάλαιας μας προσφέρουν τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα.

1. Τρυφερές και Ρομαντικές

Αυτά τα μηνύματα θυμίζουν πολύ τα σημερινά «ο τάδε αγαπά την τάδε»:"Methe Cominiaes Atellana amat Chrestum corde..."Μετάφραση: «Η Μέθη, δούλη της Κομινίας, αγαπά τον Χρήστο με όλη της την καρδιά. Είθε η Αφροδίτη της Πομπηίας να τους ευνοεί και να ζήσουν πάντα μονιασμένοι»."Sabine, calos (=καλός), Hermeros te amat."Μετάφραση: «Σαβίνε, ομορφόπαιδο, ο Ερμέρως σ’ αγαπά»."Erato amat..."Μετάφραση: «Η Ερατώ αγαπά...» (ένα ημιτελές αλλά συγκινητικό μήνυμα που βρέθηκε πρόσφατα).

2. Πάθος και Ανεκπλήρωτος Έρωτας

Συχνά οι αρχαίοι εξέφραζαν την ανυπομονησία ή την απογοήτευσή τους:"Amantes ut apes vitam mellitam exigunt. Vellem!"Μετάφραση: «Οι εραστές, σαν τις μέλισσες, ζουν μια μελένια ζωή. Μακάρι (να ήταν έτσι)!»."Marcellus Praenestinam amat et non curatur."Μετάφραση: «Ο Μάρκελλος αγαπά την Πραινηστίνα, αλλά εκείνη δεν δίνει δεκάρα για αυτόν»."Amoris ignes si sentires, mulio..."Μετάφραση: «Αν ένιωθες τις φλόγες του έρωτα, οδηγέ, θα βιαζόσουν περισσότερο για να δεις την Αφροδίτη. Αγαπώ έναν γοητευτικό νεαρό... Πήγαινέ με στην Πομπηία όπου ο έρωτας είναι γλυκός».

3. Ωμά και Θριαμβευτικά (Τα Αρχαιότερα)

Στην Αστυπάλαια βρέθηκαν τα αρχαιότερα ερωτικά γκράφιτι (5ος-6ος αι. π.Χ.), τα οποία είναι πιο άμεσα και συχνά αναφέρονται σε ομοφυλοφιλικές σχέσεις:«Νικασίτιμος οἶφε Τιμίονα»Μετάφραση: «Ο Νικασίτιμος έκανε έρωτα (εδώ χρησιμοποιείται η λέξη οίφω, που είναι η αρχαία αντίστοιχη της λέξης "πηδάω") με τον Τιμίονα».Στο Τείχος Δυμαίων στην Αχαΐα έχουν βρεθεί παρόμοια χαράγματα όπως: «Φιλημένα καλά Φιλότωι» (Η Φιλημένη είναι όμορφη για τον Φιλώτο).

4. Κατάρες για τον Έρωτα

Όταν ο έρωτας πονούσε, οι αρχαίοι ξεσπούσαν στους τοίχους:«Όποιος αγαπά ας ευημερεί, όποιος εμποδίζει την αγάπη ας χαθεί κακώς» (Quisquis amat, valeat; pereat, qui nescit amare).«Θέλω να σπάσω τα πλευρά της Αφροδίτης με ρόπαλα... αν εκείνη μπορεί να τρυπήσει το στήθος μου, γιατί να μην μπορώ κι εγώ να της σπάσω το κεφάλι;».

Αν ψάχνεις για ερωτικά μηνύματα που έχουν μια δόση ειρωνείας, πικρίας ή καυστικού χιούμορ, οι αρχαίοι Ρωμαίοι ήταν «πρωταθλητές» στο να εκθέτουν τους πρώην τους (ή τους ανταγωνιστές τους) δημόσια:

1. Η ειρωνεία για την απιστία"Secundus hic cum Secunda sua hic nihil facit."Μετάφραση: «Ο Σεκούνδος με τη Σεκούνδα του δεν κάνουν τίποτα εδώ.»Σχόλιο: Μια ειρωνική παρατήρηση για ένα ζευγάρι που προφανώς το έπαιζε «σεμνό» ή απλώς ήταν βαρετό.

2. Το «φαρμάκι» μετά τον χωρισμό"Quisquis amat valeat, pereat qui nescit amare. Bis tanto pereat quisquis amare vetat."Μετάφραση: «Να 'ναι καλά όποιος αγαπά, να πάει στο διάολο όποιος δεν ξέρει ν' αγαπά. Και να πάει στο διάολο δυο φορές όποιος απαγορεύει στους άλλους ν' αγαπούν!»Σχόλιο: Ένα από τα πιο διάσημα στιχάκια της Πομπηίας, που δείχνει την οργή κάποιου που του στάθηκαν εμπόδιο στον έρωτα.

3. Η «επίθεση» στον εραστή"Candida, me docuit beate amare. Odi te, ut fiam crudelis."Μετάφραση: «Κάντιδα, με έμαθες να αγαπώ ευτυχισμένα. Τώρα σε μισώ, για να γίνω σκληρός.»Σχόλιο: Η κλασική αντίδραση κάποιου που πληγώθηκε και προσπαθεί να το παίξει αδιάφορος.

4. Η καυστική απόρριψη"Vibius Restitutus hic solus dormivit et locum suum desideravit."Μετάφραση: «Ο Βίβιος Ρεστιτούτος κοιμήθηκε εδώ ολομόναχος και του έλειψε το μέρος του (ή η παρέα του).»Σχόλιο: Μια ειρωνική αυτο-ταπείνωση ή ένα «κάρφωμα» για μια αποτυχημένη βραδιά.

5. Το «φτύσιμο» στην Αφροδίτη (Θεά του έρωτα)"Si potes et non vis, quare spem, pessime, servas? Quare me retines, si non vis, pessime, amare?"Μετάφραση: «Αν μπορείς και δεν θέλεις, γιατί, άθλιε/άθλια, μου δίνεις ελπίδες; Γιατί με κρατάς κοντά σου, αν δεν θέλεις να με αγαπήσεις;»

6. Το «καρφί» για τις επιδόσεις"Restitutus multas decepit saepe puellas."Μετάφραση: «Ο Ρεστιτούτος έχει εξαπατήσει πολλές κοπέλες πολλές φορές.»Σχόλιο: Μια προειδοποίηση-εκδίκηση στον τοίχο για να τον μάθει όλη η πόλη.

Τα πολιτικά γκράφιτι στην αρχαιότητα—ειδικά στη ρωμαϊκή περίοδο—ήταν ένα οργανωμένο σύστημα προπαγάνδας. Οι τοίχοι της Πομπηίας λειτουργούσαν ως πίνακες ανακοινώσεων για τις εκλογές, με επαγγελματίες γραφείς (scriptores) να αναλαμβάνουν τη δημιουργία των μηνυμάτων.

Ακολουθούν μερικά από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα:

1. Επίσημα Εκλογικά Συνθήματα (Programmata)

Ήταν συνήθως γραμμένα με κόκκινο ή μαύρο χρώμα και ακολουθούσαν μια τυπική μορφή:"Helvium Sabinum aedilem d(ignum) r(ei) p(ublicae) v(irum) b(onum) o(ro) v(os) f(aciatis)."Μετάφραση: «Σας παρακαλώ να εκλέξετε τον Έλβιο Σαβίνο ως αγορανόμο (aedile), έναν καλό άνθρωπο, άξιο για τη δημόσια διοίκηση»."Casellium aedilem..."Μετάφραση: «Τον Κασέλλιο για αγορανόμο...» (Συχνά συνοδευόταν από την υπογραφή του γραφέα, όπως ο Aemilius Celer, που έγραφε "ο Αιμίλιος ο Κέλερ το έγραψε αυτό, μόνος του, κάτω από το φως του φεγγαριού").

2. Συνθήματα από Επαγγελματικές Ενώσεις

Οι υποψήφιοι αναζητούσαν τη στήριξη των συντεχνιών, οι οποίες «υπέγραφαν» τα συνθήματα:«Οι φουρνάρηδες στηρίζουν τον Γάιο Ιούλιο Πολύβιο».«Οι καρποπώλες μαζί με τον Ελβιο Σαβίνο ζητούν να εκλεγεί ο...»

3. Αρνητική Προπαγάνδα & Σαρκασμός

Όπως και σήμερα, υπήρχαν συνθήματα που στόχευαν στην απαξίωση του αντιπάλου, παρουσιάζοντάς τον ως εκλεκτό των περιθωριακών:"Vatiam aedilem furunculi rogant."Μετάφραση: «Οι μικροκλέφτες ζητούν τον Βάτια για αγορανόμο»."Vatiam aedilem dormientes universi cum [---] rogant."Μετάφραση: «Όλοι οι υπναράδες ζητούν τον Βάτια για αγορανόμο».«Όλοι οι ξενύχτηδες πότες στηρίζουν τον Βάτια».

4. Προσωπική Πολιτική Γνώμη (Αυθόρμητα)

Εκτός από τα επίσημα βαμμένα μηνύματα, υπήρχαν και τα χαραγμένα (γκράφιτι) που εξέφραζαν πίστη ή μίσος:"Augusto feliciter!"Μετάφραση: «Ευτυχία στον Αύγουστο!» (ή «Ζήτω ο Αυτοκράτορας!»).

Στην Αθήνα, έχουν βρεθεί οστρακίσματα (θραύσματα αγγείων) που λειτουργούσαν ως «πολιτικά γκράφιτι» της εποχής, όπου οι πολίτες χάραζαν το όνομα του πολιτικού που ήθελαν να εξορίσουν, συχνά προσθέτοντας ύβρεις όπως «Αριστείδης ο Λυσιμάχου, ο αδελφός του Δάτιδος» (υπονοώντας ότι ο Αριστείδης ήταν προδότης και φίλος των Περσών).

RARISSIMA AVIS...& AI

 

Η φράση Rarissima avis είναι λατινική και σημαίνει «πολύ σπάνιο πουλί» (ή πτηνό). Χρησιμοποιείται μεταφορικά για να περιγράψει ένα σπάνιο άτομο, μια σπάνια περίπτωση ή κάτι εξαιρετικά ασυνήθιστο. 

Βασικές Πληροφορίες:

• Προέλευση: Από τα Σάτιρες του Juvenal (rara avis in terris... "ένα σπάνιο πουλί στη γη...").
• Σημασία: Αναφέρεται σε κάτι μοναδικό ή δύσκολο να βρεθεί.
• Συνώνυμη μορφή: Συχνά συναντάται και ως rara avis. 

Η φράση χρησιμοποιείται για να τονίσει την εξαιρετική ιδιαιτερότητα κάποιου ή κάποιου πράγματος.

Πού αλλού απαντάται η φραση ;

Η φράση rara avis (ή η υπερθετική της μορφή rarissima avis) έχει διαχρονική παρουσία στη λογοτεχνία, την ιστορία και τον πολιτισμό, ξεκινώντας από την αρχαία Ρώμη.

1. Η Αρχική Πηγή (Ιουβενάλης)

Η πασίγνωστη αναφορά βρίσκεται στις Σάτιρες (Σάτιρα VI) του Ρωμαίου ποιητή Ιουβενάλη (τέλη 1ου - αρχές 2ου αι. μ.Χ.). Η πλήρης φράση είναι:

“Rara avis in terris, nigroque simillima cygno”
(Ένα σπάνιο πουλί στη γη, ολόιδιο με μαύρο κύκνο). 

Εκείνη την εποχή, οι Ρωμαίοι πίστευαν ότι όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί, οπότε ένας «μαύρος κύκνος» θεωρούνταν κάτι το αδύνατο ή μυθικό. 

2. Άλλες Αναφορές στην Αρχαιότητα

• Κικέρων: Σε επιστολή του (περίπου το 45 π.Χ.), χρησιμοποίησε την έκφραση “avis alba” (λευκό πουλί) με την ίδια ακριβώς σημασία του σπάνιου και εξαιρετικού ανθρώπου.
• Οράτιος: Αναφέρει το παγώνι ως μια μορφή σπάνιου εδέσματος, χρησιμοποιώντας παρόμοιο συμβολισμό. 

3. Στη Λογοτεχνία και την Τέχνη

• Άντον Τσέχοφ: Έγραψε ένα διήγημα με τίτλο “Rara Avis” (1886), όπου χρησιμοποιεί τον όρο ειρωνικά για να περιγράψει την αναζήτηση ενός έντιμου ανθρώπου μέσα σε έναν κόσμο διαφθοράς.
• Σύγχρονη Λογοτεχνία: Η φράση εμφανίζεται συχνά σε αγγλόφωνα και ευρωπαϊκά κείμενα για να προσδώσει έναν πιο λόγιο ή κολακευτικό τόνο στην περιγραφή ενός μοναδικού ατόμου.
• Ονομασίες: Έχει χρησιμοποιηθεί ως όνομα για μουσικά σύνολα, εκθέσεις μόδας (π.χ. για την Iris Apfel), ακόμα και ως τοπωνύμιο (πόλη-φάντασμα Rara Avis στο Μισισιπί). 

4. Επιστήμη και Οικονομία

• Θεωρία του «Μαύρου Κύκνου»: Η αρχική φράση του Ιουβενάλη αποτέλεσε τη βάση για τη διάσημη οικονομική θεωρία του Nassim Nicholas Taleb σχετικά με τα απρόβλεπτα γεγονότα μεγάλης επίδρασης.