Άνοιξη

Η αγάπη των φίλων είναι ορατή όχι μόνο στο τι μας προσφέρουν αλλά και στο πώς μας το προσφέρουν!

...περί κενού και τυφλότητος

Από Κενό σ' άλλο Κενό -

Μία οδό μηχανικά

Βάδισα δίχως Μίτο -

Αν στέκομαι - ή αφανίζομαι - ή προχωρώ -

Αδιάφορη το ίδιο -

Κι αν κάπου - τέλος - έφτασα,

Στο τέλος πια δεν επαρκούν

Θαμπές αποκαλύψεις -

Τα μάτια έκλεισα - και ήταν πιο ανάλαφρο -

Τυφλή - να ψηλαφίσω. (Emily Dickinson, 1863)

Ψηλαφίζοντας το κενό, στα τυφλά, δίχως μίτο, είναι πιο ανάλαφρο.

Ανατροπή.

Η τυφλότητα ως αγαθό ...το ίδιο και η σιωπή, όταν ο λόγος, συγκεχυμένος, δεν διαπερνά το σκότος.

Η φωνή του Οιδίποδα Τυράννου:

"ιώ σκότου

νέφος εμόν απότροπον, επιπλόμενον άφατον,

αδάματόν τε και δυσούριστον όν.

οίμοι,

οίμοι μάλ' αύθις. οίον εισέδυ μ' άμα

κέντρων τε τώνδ' οίστρημα και μνήμη κακών"

Η τυφλότητα του Οιδίποδα δεν είναι ανάλαφρη, συνδέεται με τη "μνήμη κακών", απ' τα οποία και πηγάζει. Ο λόγος, αποκαλυπτικός του σπαραγμού και της μηδαμινότητας της ανθρώπινης γνώσης.

Οι "τυφλοί" δεσμώτες του πλατωνικού σπηλαίου που βλέπουν μόνο τις σκιές των αληθινών πραγμάτων και οι λίγοι που "ανεβαίνουν" από το ημίφως της σπηλιάς και της άγνοιας και κατορθώνουν να αναμετρηθούν με το φως του ήλιου, της παιδείας. Η τυφλότητα και η σκιά, απεικάσματα του πραγματικού κόσμου. Η τυφλότητα που δεν ενοχλεί, γιατί δεν είναι συνειδητή. Εδώ "πονάει" το φως του ήλιου, όπως και καβαφικά Παράθυρα:

Σ΄ αυτές τες σκοτεινές κάμαρες, που περνώ

μέρες βαρυές, επάνω κάτω τριγυρνώ

για νάβρω τα παράθυρα. - Όταν ανοίξει

ένα παράθυρο θάναι παρηγορία -

Μα τα παράθυρα δεν βρίσκονται, ή δεν μπορώ

να τάβρω. Και καλλίτερα ίσως να μην τα βρω.

Ίσως το φως θάναι μια νέα τυραννία.

Ποιος ξέρει τι καινούρια πράγματα θα δείξει.

Η αναζήτηση του φωτός μέσα στο σκότος και ο φόβος για την αποκάλυψη. Η τυφλότητα ως αντίδοτο στην τυραννία του φωτός.

Η τυφλότητα του Σαραμάγκου στο ομώνυμο έργο, όπως και στο πλατωνικό σπήλαιο, οδηγεί σταδιακά από την αποκτήνωση στο φως, στην καταπληκτική σκηνή που οι τυφλοί πλένονται και πίνουν καθαρό νερό από κρυστάλλινα ποτήρια. Η τυφλότητα ως μέσο κάθαρσης και εξανθρωπισμού.

Η Emily Dickinson ψηλαφεί ένα "τέλος", όπου δεν αρκούν "θαμπές αποκαλύψεις", τυφλή. Και η τυφλότητα είναι "πιο ανάλαφρη", παρότι συνδέεται με τη βίωση του κενού. Η ίσως γι' αυτό.

...τύποι απόγνωσης

Ο Κίρκεγκορ μίλησε για δύο διακριτούς τύπους απόγνωσης: την απόγνωση του να έχεις αποτύχει να γίνεις ο εαυτός σου και την άλλη, τη μεγαλύτερη, όταν έχεις πραγματικά γίνει ο εαυτός σου.

Θέλω να ελπίζω ότι μάλλον εντάσσομαι στον πρώτο τύπο, αν και ποτέ δεν ξέρεις, παρά την προσπάθεια ενδοσκόπησης και αυτοκριτικής (πόσες φορές η αυτοκριτική σήμαινε συγχωροχάρτι αλήθεια;)

Ακόμα όμως βασανίζομαι να καταλάβω σε ποιον τύπο εντασσόμαστε ως έθνος. Γιατί ότι βρισκόμαστε σε απόγνωση μάλλον επιβεβαιώνεται από όλες μας τις αντιδράσεις μας, είτε αποτυπώνονται σε έντυπα ή ηλεκτρονικά κείμενα, είτε καταγράφονται στα καθημερινά μας βιώματα.

Κάποτε ο Τερζάκης, προσπαθώντας να δικαιολογήσει την ελληνική απαισιοδοξία, έγραφε:

"... εδώ και λίγα χρόνια στη μεσοπολεμική εποχή, είχε διατυπωθεί, υποστηρίχτηκε επίμονα, η άποψη πως η νεοελληνική λογοτεχνία πρέπει να είναι αισιόδοξη, γιατί ο ουρανός μας, λέει, είναι φωτεινός! Μόνο στο μακάριο νεοελληνικό μυαλό μπορούν να φυτρώνουν τέτοιες απροσδόκητες ιδέες. Μόνο εδώ μπορούν να γίνονται τέτοιες περίεργες συγχύσεις ανάμεσα στο γεωγραφικό κλίμα και στο ψυχικό. Η πιο απλή παρατήρηση θα μπορούσε να δείξει ωστόσο πως βόρειοι λαοί, κάτω από τους ζοφερούς τους ουρανούς, είναι ιδιοσυγκρασιακά ευθυμότατοι, σε σύγκριση με τον δικό μας. Σχεδόν παιδιά. Και μια ακόμη πιο εύκολη, πιο κοντινή παρατήρηση, θα έδειχνε πως το τραγούδι του Ρωμιού, το αυθόρμητο λαϊκό τραγούδι του γλεντιού του, είναι βαρύ από καημό και πάθος, θρηνητικό σχεδόν. Ραγιαδισμός, έλεγαν άλλοτε. Βλακείες. Ολάκερης της Ανατολής το τραγούδι είναι αργόσυρτο, μακρόσυρτο, λαγγεμένο. Το φως, το αδυσώπητο φως, δεν κάνει τη ζωή ευτράπελη. Κάνει ίσως τον κόσμο πιο περιπόθητο, και γι' αυτό τη συνείδηση της εφήμερης ζωής πιο πικραμένη.

Το φως, στην αρχαία ψυχή, φαίνεται να έχει παίξει έναν ειδικό ρόλο. Της έχει παρουσιάσει τον κόσμο, γύρω, καθαρά σχεδιασμένον, με σταθερά κι ευγενικά περιγράμματα, χρώματα χλωρά κι εξιδανικευμένα. Τίποτα από τα φασματικά θαμπόφωτα του βορρά, που έδωσαν εκεί λαβή στη δημιουργία μύθων με υπερβατικές καταξιώσεις. Για τον Έλληνα, τον κοινόν Έλληνα, ο κόσμος είναι αυτός που βλέπει, όχι άλλος. Κι αν υπάρχει κάποιος άλλος, όπου κατεβαίνουν οι νεκροί, αυτός εδώ είναι ο καλύτερος. Σπαράζει η ψυχή στη σκέψη πως θα τον αποχωριστεί, ακριβώς επειδή είναι πολύ φωτεινός, πολύ στέρεος, πολύ πειστικός, πολύ φιλικός για τον άνθρωπο. Δεν του χρειάζεται άλλος.

Να η πηγή της ελληνικής απαισιοδοξίας: ο κόσμος του φωτός - ο εφήμερος, ο τραγικά ωραίος. Ένας κόσμος που τον ζεις έντονα και φευγαλέα σαν ερωτική στιγμή."

Επανέρχομαι: αν το ελληνικό φως είναι η πηγή της ελληνικής απαισιοδοξίας, ποια είναι η πηγή της ελληνικής απόγνωσης; Μήπως ο καθρέφτης που αντανακλά το είδωλό μας;

"Η τρέλα της πρόβλεψης των δεινών"

"Καθώς τα αντικείμενα το φόβου και της ελπίδας είναι ακόμη αβέβαια, δεν θα έπρεπε να εμπιστευόμαστε τις παραστάσεις του ενός περισσότερο από τις παραστάσεις του άλλου, γιατί και οι δύο είναι εξίσου εσφαλμένες, και όσο η ελπίδα θεριεύει τη χαρά, ο φόβος επιδεινώνει τη δυστυχία. Είναι κοινώς αποδεκτό ότι κανείς δε βρήκε τη χαρά της κατοχής ανάλογη με την προσδοκία που υποδαύλιζε την επιθυμία και εμψύχωνε την αναζήτηση. ούτε κανείς άνθρωπος βρήκε πως τα δεινά της ζωής ήταν πράγματι τόσο τρομερά όσο τα είχε περιγράψει η φαντασία".

Samuel Johnson

Τι γίνεται όμως όταν η πραγματικότητα υπερβαίνει τη φαντασία, με άλλα λόγια όταν η φαντασία δεν μπορεί να συλλάβει το έρεβος;

William Wordsworth

Η πράξη είναι πρόσκαιρη - ένα σκαλί, ένα χτύπημα,

Μια έκταση του σώματος - προς τα κει ή προς τα 'δω -

Και τελείωσε, και στο στενό κατόπιν

Αναλογιζόμαστε τους εαυτούς μας σαν ανθρώπους προδομένους.

Ο πόνος είναι παντοτινός, αδιαφανής και σκοτεινός,

Έχει κάτι από τη φύση της αιωνιότητας.

Οι Ακρίτες

Φέρνει μια παρηγοριά η δύναμη της αγάπης.

Δίνει στα πράγματα αντοχή. Αλλιώς

Θα σάλευε ο νους, ή η καρδιά θα τσάκιζε.

Ο Μιχαήλ