H "ύβρις" του Σωκράτη

Η καταδίκη του Σωκράτη δεν ήταν δικαστικό έγκλημα. Ήταν τραγωδία. Στην τραγωδία αυτή ο Σωκράτης δεν είναι περισσότερο ή λιγότερο αθώος από τον ήρωα της όποιας άλλης τραγωδίας. [...] Στην καταδίκη του Σωκράτη υπάρχει ύβρις εκ μέρους και των δύο πρωταγωνιστών. Στην ύβριν της πόλης -που αντιπροσωπεύεται από μια μικρή πλειοψηφία της Ηλιαίας- και στην αδικία που έγινε δεν χρειάζεται να επανέλθουμε. Η ύβρις όμως του Σωκράτη δεν έγκειται ούτε αποκλειστικά ούτε κατά κύριο λόγο στη συμπεριφορά του. [...] Η ύβρις του Σωκράτη θίγει ένα πολύ λεπτό και αμφιλεγόμενο σημείο, και αυτό ακριβώς συνιστά την τραγική διάσταση της υπόθεσης. Εν συντομία, η δημοκρατία είναι το καθεστώς που βασίζεται στην πολλαπλότητα των απόψεων (δόξαι) και λειτουργεί μέσω αυτής. Η δημοκρατία συγκροτεί την αλήθεια της με την αντιπαράθεση και το διάλογο των δοξών και δεν θα μπορούσε να υπάρξει, αν η ιδέα (η αυταπάτη) μιας άπαξ δια παντός εξ αποκαλύψεως αλήθειας αποκτούσε κοινωνική υπόσταση. Η αντιπαράθεση συνεπάγεται και απαιτεί τον αυστηρότερο δυνατό αμοιβαίο έλεγχο, την αυστηρότερη δυνατή αμοιβαία κριτική -αλλά βεβαίως αμοιβαία. Ο καθένας αγωνίζεται για μια γνώμη που τη θεωρεί δίκαιη και πολιτικά εύστοχη. Αυτός που καταρρίπτει τις γνώμες των άλλων, είτε στο όνομα του Τίποτα και χωρίς να τις αντικαθιστά με κάτι είτε στο όνομα μιας απόλυτης και οριστικής Αλήθειας, τίθεται έξω από το παιχνίδι της πόλης, παραβαίνει ένα νόμο της που, αν και δεν είναι γραπτός, είναι ίσως ο σημαντικότερος όλων. [...] Ο Σωκράτης μάχεται τας δόξας, και κατά τούτο βρίσκεται μέσα στη δημοκρατία, η δημοκρατία τον γεννά και τον έχει ανάγκη. Ο Σωκράτης όμως μάχεται και την δόξαν καθαυτήν, είτε στο όνομα του ουδέν οίδα που διαλύει την πόλη και τη δράση είτε στο όνομα μιας απόλυτης Αλήθειας που θα τις διέλυε εξίσου. Πώς να κρίνουμε; Η εξέτασις του Σωκράτη είναι η ακραία έκφανση της εκ των έσω αμφισβήτησης της δημοκρατίας -πράγμα που πρέπει, ακόμα μία φορά, να καταχωρηθεί στο ενεργητικό της δημοκρατίας. Ο Σωκράτης είναι αδιανόητος οπουδήποτε αλλού εκτός από την Αθήνα. Είναι άραγε δυνατή μια δημοκρατία -και εξάλλου οποιαδήποτε άλλη μορφή πολιτικής οργάνωσης- αν θέτει κανείς ως αξίωμα ότι ουδείς απολύτως ξέρει κάτι; Και όμως η δημοκρατία οφείλει να αποδεχθεί τον κίνδυνο ακόμα και μιας τέτοιας απόδειξης. Στην περίπτωση του Σωκράτη οι Αθηναίοι δεν τον αποδέχθηκαν [...] Ο Σωκράτης γνώριζε ότι διέτρεχε αυτό τον κίνδυνο. Η τραγωδία του είναι η τραγωδία του φιλοσόφου που είναι επίσης πολίτης. Η τραγωδία του Πλάτωνα θα είναι απλώς η τραγωδία ενός συγγραφέα.

Κορνήλιος Καστοριάδης, Η ελληνική ιδιαιτερότητα, Εκδόσεις Κριτική, Αθήνα 2007, σελ. 460-464

Το γέλιο και η απουσία του κωμικού

Το λεξικό ορίζει το γέλιο σαν αντίδραση "που προκαλείται από κάτι ευχάριστο ή κωμικό". Είναι όντως έτσι; Από τον Ηλίθιο του Ντοστογιέφσκι θα μπορούσαμε να αντλήσουμε ολόκληρη ανθολογία γέλιου. Παραδόξως, τα πρόσωπα που γελούν πιο πολύ στο μυθιστόρημα αυτό δεν διαθέτουν και τη μεγαλύτερη αίσθηση χιούμορ. ίσα ίσα, αυτά ακριβώς δεν διαθέτουν καθόλου χιούμορ. Μερικά νεαρά άτομα βγαίνουν από μια εξοχική βίλα και πάνε να περπατήσουν. ανάμεσά τους, δύο κοπέλες, που "γελούσαν με κάποιαν υπερβολική προθυμία σ' ό,τι τους έλεγε" ο Ευγένιος Πάβλοβιτς, τόσο που εκείνος "άρχισε τελικά να υποπτεύεται πως ίσως να μην τον ακούν και καθόλου. Μόλις το σκέφτηκε αυτό, έβαλε κι ο ίδιος τα γέλια". Εξαιρετική παρατήρηση: καταρχήν, ένα ομαδικό γέλιο των κοριτσιών που, γελώντας, ξεχνούν το λόγο του γέλιου τους και εξακολουθούν να γελούν άνευ λόγου. έπειτα, το γέλιο (πολύ σπάνιο αυτό, πολύ επιτηδευμένο) του Ευγένιου Πάβλοβιτσς, που αντιλαμβάνεται ότι το γέλιο των κοριτσιών δεν έχει καμία κωμική αιτία, και, απέναντι σ' αυτή την κωμική απουσία του κωμικού, βάζει τα γέλια. [...]

Κάθομαι στην τηλεόραση. Η εκπομπή που βλέπω είναι πολύ θορυβώδης, υπάρχουν διάφοροι παρουσιαστές, ηθοποιοί, φίρμες, συγγραφείς, τραγουδιστές, μοντέλα, βουλευτές, υπουργοί, γυναίκες υπουργών, και με την παραμικρή αφορμή ανοίγουν όλοι διάπλατα το στόμα και βγάζουν πολύ δυνατούς ήχους, χειρονομώντας υπερβολικά. μ' άλλα λόγια, γελούν. Και φαντάζομαι τον Ευγένιο Πάβλοβιτσς, να προσγειώνεται ξαφνικά ανάμεσά τους και να βλέπει αυτό το γέλιο το χωρίς καμία κωμική αιτία. στην αρχή μένει άναυδος, έπειτα η αμηχανία του σιγά σιγά υποχωρεί, και, στο τέλος, αυτή η κωμική απουσία του κωμικού τον κάνει "να βάλει κι ο ίδιος τα γέλια". Τότε, αυτοί που γελούσαν και λίγα λεπτά πιο πριν τον κοιτούσαν καχύποπτα, ανακουφίζονται και τον δέχονται θορυβωδώς στον κόσμο τους, τον κόσμο του χωρίς χιούμορ γέλιου, στον οποίο είμαστε καταδικασμένοι να ζούμε.

Μίλαν Κούντερα, Συνάντηση, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2010, σελ. 33-35

αναζητώντας ... τη χαμένη προοπτική

Αναζητώντας την πυξίδα "στον χαρτογραφημένο, κατά τα άλλα, δρόμο για την Ιθάκη" παραθέτω τους στοχασμούς συγγραφέων που αγαπώ.

"... ευθύνη στο σημερινό αδιέξοδο δεν είναι η υπεράσπιση της πτωχευμένης διαδρομής, είναι η διάνοιξη μιας, έστω και μικρής, προοπτικής..." (από το άρθρο του Τάκη Θεοδωρόπουλου, "Σφαλιάρες στο θέατρο σκιών", για ολόκληρο το κείμενο βλ. εδώ)

Αν και στο κείμενο γίνεται λόγος για την ευθύνη των πολιτικών ως ατόμων και όχι ως εκπροσώπων της πολιτικής τάξης, νομίζω πως ενδιαφέρει και αφορά όλους τους πολίτες. Ο καθείς και τα όπλα του βέβαια, επομένως η "διάνοιξη μιας μικρής προοπτικής" μπορεί να γίνει με νύχια ή με δόντια, στον ελάχιστο βαθμό που είναι μπορετό, για ένα βότσαλο ή έναν κόκκο της άμμου. Με πλήρη συναίσθηση της δυσκολίας του εγχειρήματος, με ορθολογισμό και με υπερπροσπάθεια, αλλά χωρίς τη συναισθηματική παραφορά που οδηγεί στην κτηνωδία:

«Η διάψευση όλων των προσδοκιών με την καταστροφή που έπληξε τη χώρα μου (καταστροφή που οι συνέπειές της θα κρατήσουν αιώνες) δεν περιοριζόταν μόνο στα πολιτικά γεγονότα: αφορούσε τον ίδιο τον άνθρωπο, τον άνθρωπο με την αγριότητά του, αλλά και με το αισχρό άλλοθι που χρησιμοποιεί για να συγκαλύψει αυτήν την αγριότητα, τον άνθρωπο που είναι πάντοτε έτοιμος να δικαιολογήσει τη βαρβαρότητά του με το συναίσθημά του. Καταλάβαινα πως η συναισθηματική παραφορά (στην ιδιωτική αλλά και στη δημόσια ζωή) δεν έρχεται σε αντίθεση με την κτηνωδία, αλλά ενώνεται μαζί της, αποτελεί τμήμα της...»

(Μίλαν Κούντερα, Μια συνάντηση, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2010, σελ. 97).

Και ακόμα για τη "διάνοιξη μιας μικρής προοπτικής" χρειάζεται ο καθείς μας το "κλειδί" μιας "αρρενωπής" αισιοδοξίας, μιας μαχητικής αγωνιστικότητας, μιας ελπίδας πως θα τα καταφέρει ενάντια στις προοπτικές, στο μέτρο που του αναλογεί:

«...Εγώ η ίδια συνήθως δε ζητώ

ούτε και παίρνω τίποτα

απ΄ όσα φορτικά επιμένει

να δίνει η ελπίδα

εκτός αν μου δώσει

κανένα κλειδί (...)

ό,τι κλειδί και να ΄ναι αυτό

και άλλης πόρτας, ξένης να΄ ναι

το αρπάζω

παρά να μείνω έξω».

(Κική Δημουλά, Τα Εύρετρα, Εκδόσεις Ίκαρος, 2010)

Το "κλειδί της ξένης πόρτας" προφανώς οδηγεί σε ένα "ξένο σπίτι", που θα βιωθεί ως οικείο, όταν το γεμίσουμε με την παρουσία μας. Άλλωστε, το δικό μας πόσο πια μας είναι οικείο;

τις πταίει;

Στο περιώνυμο άρθρο του Τρικούπη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Καιροί στις 29 Ιουνίου/11 Ιουλίου 1874 διαβάζουμε:

"Αηδιάζοντες και αγανακτούντες επί τω θεάματι, του οποίου παριστάμεθα θεαταί, και βλέποντες την γενικήν κατάπτωσιν του φρονήματος των πολιτευομένων, διστάζομεν επί στιγμήν και ερωτώμεν ημάς αυτούς, μη τυχόν αληθώς πταίει το Έθνος; Θαρρούντες όμως απαντώμεν, το Έθνος δεν πταίει."

"Δούλοι λαοί κυμαίνονται μεταξύ ανοχής της αυθαιρεσίας και συνωμοσίας. Ίδιον των ελευθέρων λαών είναι δι’ ειρηνικών μέσων να επιβάλλωσιν εις τους άρχοντας τον προς αυτούς σεβασμόν."

"Οι πολιτευόμενοι είναι πλάσματα του επικρατούντος εν τη πολιτεία στοιχείου."

(Αποσπάσματα από θέσεις του Τρικούπη παρουσιάζονται εδώ και ολόκληρο το άρθρο εδώ)

η "αστυνόμος οργά"

Στον απόηχο των αναλύσεων και των αναδιφήσεων, με την επωδό των πολεμικών δελτίων που επαναλαμβάνουν χιλιοειπωμένες κοινοτοπίες, η σκέψη του Καστοριάδη, αναλύοντας "το πρόβλημα της δημοκρατίας σήμερα" παραμένει απίστευτα καίρια και επίκαιρη:

Για να μπορέσει η άμεση δημοκρατία να λειτουργήσει, δηλαδή για να μπορέσει να υπάρξει ελευθερία ... χρειάζεται κάτι άλλο που κανένας δεν μπορεί να το αποφασίσει ή να το βάλει σαν νόμο. Χρειάζεται η συνεχής δημιουργική δραστηριότητα του κοινού... και αυτό σημαίνει κυρίως το πάθος όλων για τα κοινά. Αυτό δεν είναι δική μου ανακάλυψη, υπάρχει εκείνο το καταπληκτικό χορικό της Αντιγόνης που αρχίζει "πολλά τα δεινά και ουδέν ανθρώπου δεονότερον πέλει" και όπου ο Σοφοκλής, ανάμεσα στα άλλα θαυμαστά χαρακτηριστικά του ανθρώπου, μνημονεύει αυτό που ονομάζει "αστυνόμος οργά". Αστυνόμος θα πει θεσμιστική, και οργά -από το οποίο βγαίνει η λέξη οργασμός- είναι η ορμή, το πάθος. Οι άνθρωποι απάνω στην ορμή του πάθους στήσαν πραγματικές πολιτείες, όπως αυτή μέσα στην οποία γεννήθηκε ο Σοφοκλής και για την οποία έγραψε τις τραγωδίες του.

Αν δεν υπάρχει αυτό το πάθος για τα κοινά, αυτή η αστυνόμος οργά, μπορούμε να λέμε ωραίους λόγους, μπορούμε να γράφουμε ωραία βιβλία, να κατασκευάζουμε συστήματα τα οποία είναι άψογα, φιλοσοφικά και πολιτειολογικά, αλλά όλα αυτά δεν θα σημαίνουν τίποτε. Και θα ήθελα τελειώνοντας να πω ποια είναι η άκρως αντίθετη άποψη μ' αυτήν που εκθέτουμε εδώ τώρα και που τη στηρίζουμε σ' αυτήν την καταπληκτική και εκθαμβωτική φράση του Σοφοκλή για την "αστυνόμον οργά", ποια είναι η σύγχρονη άποψη γι' αυτά τα πράγματα, η άποψη της σύγχρονης δήθεν δημοκρατίας και του φιλελευθερισμού. Την έχει με καταπληκτική πυκνότητα και βαθύτητα εκφράσει ένας Γάλλος πολιτικός φιλόσοφος του περασμένου αιώνα, ο Μπενζαμέν Κονστάν... λέγοντας ότι ... στην αρχαία δημοκρατία, επειδή οι άνθρωποι δεν είχαν τίποτα άλλο να κάνουνε στην ζωή τους (έτσι το εξηγεί αυτός) είχανε αυτό το πολιτικό πάθος, ενώ εμείς, και εδώ παραθέτω επί λέξει μεταφράζοντας, το μόνο που γυρεύουμε από το κράτος είναι η κατοχύρωση των απολαύσεών μας. Και δεν το λέει αυτό ούτε κατηγορώντας, ούτε ειρωνικά. Το λέει διότι ξέρει, ήδη από το 1820, τους σύγχρονους ανθρώπους. Αυτό είναι... μια τραγική αλήθεια για τον σύγχρονο κόσμο. Αυτό που γυρεύουνε οι άνθρωποι σήμερα είναι η κατοχύρωση των απολαύσεών τους. Κι αυτό το ζητούν από το κράτος.

Δεν βλέπουν πια τα κοινά, ούτε ενδιαφέρονται για τα κοινά. Πέρα από τον εαυτό τους και τον άμεσο κύκλο τους, υπάρχει γι' αυτούς ένα Κράτος-πατέρας ή Κράτος-μητέρα, -ένα Κράτος που είναι ταυτοχρόνως και ένα τέρας, και ένα είδος Άγιου Βασίλη ο οποίος έχει μια κοιλιά μέσα από την οποία βγάζει χαρτονομίσματα, άδειες, θέσεις κτλ, αλλά το οποίο πάντως πρέπει να κατοχυρώνει τις απολαύσεις μας. Όσο υπάρχει αυτή η σύλληψη, αυτή η τάση, αυτή η βαθιά φαντασιακή τοποθέτηση του σύγχρονου ατόμου απέναντι στα κοινά και απέναντι στην πολιτική, όσα λέμε μπορούν ίσως να μείνουνε σαν σπόρος για κάποια άλλη γενεά αλλά δεν ωφελούν σε τίποτα. Αυτό που χρειάζεται σήμερα κατ' εξοχήν, και που φαίνεται προς το παρόν να λείπει, είναι αυτό το πάθος για τα κοινά, η ευθύνη, η συμμετοχή, η αστυνόμος οργά.

(Κορνήλιος Καστοριάδης, Οι ομιλίες στην Ελλάδα, Αθήνα: Ύψιλον/Βιβλία)

Δεν μπορώ να εικάσω τι θα πρότεινε ο Καστοριάδης σήμερα που το Κράτος-Άγιος Βασίλης κατέρρευσε υπό το βάρος πλήθους ανομημάτων και που η "αστυνόμος οργά" της γενιάς του πολυτεχνείου μεταφράστηκε σε άλωση του κράτους, με την εξαργύρωση του αγωνιστικού παρελθόντος.

Ποιοι μηχανισμοί θα κατορθώσουν να εντοπίσουν εκείνους τους ελάχιστους που εξακολουθούν να προσφέρουν από το πόστο τους, χωρίς να σκέφτονται αν ο μισθός ανταποκρίνεται στην κατάθεση της ψυχής τους ή όχι; Ποια διαδικασία θα αναδείξει εκείνους που στο περιθώριο των εξελίξεων, εξακολουθούν, αν και βαθύτατα πληγωμένοι, να παραμένουν ευθυτενείς, αξιοπρεπείς και υπεύθυνοι;