ΚΑΛΒΟΣ ...ΜΕΛΙΦΡΩΝ & ΑΙ

 Η φράση «ξύλον μελίφρονον» συναντάται στην Ωδή Πρώτη: «Η Λύρα» του Ανδρέα Κάλβου. [1]

Με αυτή τη μεταφορά, ο ποιητής αναφέρεται στην ίδια τη λύρα (το μουσικό όργανο), τονίζοντας τη γλυκύτητα του ήχου της και την ικανότητά της να υμνεί την αρετή και την πατρίδα.

Το πλαίσιο στην Ωδή

Στη συγκεκριμένη στροφή, ο Κάλβος καλεί τις Χάριτες να στολίσουν τη λύρα του:

«Ἄλλα σύρματα δότε
ζεφυρόποδες Χάριτες·
καὶ σεῖς ἐπὶ τὸ ξύλον μελίφρονον,*
ὑακίνθινον βάλετε
στέμμα.» [1]

Ερμηνεία των λέξεων

• Ξύλον: Το υλικό από το οποίο είναι κατασκευασμένη η λύρα.
• Μελίφρονον: Αυτό που τέρπει τον νου, το γλυκό σαν μέλι. Εδώ προσδίδει στο όργανο μια πνευματική και αισθητική ποιότητα, υποδηλώνοντας ότι η μουσική που παράγει είναι ευχάριστη και «μελένια». [1]

Ο Κάλβος χρησιμοποιεί συχνά τέτοιες αρχαιοπρεπείς λέξεις (όπως το ομηρικό μελίφρων) για να προσδώσει ύψος και επισημότητα στο έργο του, συνδέοντας τη σύγχρονη ελληνική ποίηση με την κλασική παράδοση. 

Ποιες είνσι οι πηγές του καλβου για το συγκεκριμενο;

Η χρήση του όρου «ξύλον μελίφρονον» από τον Ανδρέα Κάλβο στην Ωδή «Η Λύρα» αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της νεοκλασικής του παιδείας και της προσπάθειάς του να αναβιώσει το ύφος της αρχαίας ελληνικής λυρικής ποίησης. 

Οι κύριες πηγές και οι λόγοι αυτής της επιλογής είναι:

• Ομηρική Επίδραση: Η λέξη μελίφρων (γλυκός σαν μέλι, αυτός που ευφραίνει τον νου) είναι κατεξοχήν ομηρική. Στον Όμηρο χρησιμοποιείται για να περιγράψει τον ύπνο ή το κρασί, και ο Κάλβος τη μεταφέρει στο «ξύλο» της λύρας για να τονίσει την πνευματική απόλαυση που προσφέρει η τέχνη του.
• Πινδαρικό Ύφος: Ο Κάλβος επηρεάστηκε βαθύτατα από τον Πίνδαρο, τον σημαντικότερο λυρικό ποιητή της αρχαιότητας. Ο Πίνδαρος χρησιμοποιούσε συχνά τολμηρές μεταφορές και σύνθετες λέξεις για να περιγράψει τη δύναμη της μουσικής και της ποίησης. Η λύρα για τον Κάλβο δεν είναι απλώς ένα όργανο, αλλά το ιερό μέσο («ξύλο») που παράγει τη «μελένια» αρμονία.
• Ιταλικός Νεοκλασικισμός: Η παραμονή του στην Ιταλία και η σχέση του με τον Ugo Foscolo τον έφεραν σε επαφή με το ρεύμα που επεδίωκε τη σύνδεση της σύγχρονης ποίησης με τα κλασικά πρότυπα. Η χρήση αρχαιοπρεπών όρων σε νέο πλαίσιο ήταν βασικό εργαλείο αυτού του κινήματος.
• Προσωπικό «Λεξικό»: Ο ίδιος ο Κάλβος είχε συνείδηση της ιδιοτυπίας της γλώσσας του. Στις εκδόσεις των Ωδών του περιλάμβανε συχνά σημειώσεις και πίνακες λέξεων για να εξηγήσει στους αναγνώστες τέτοιους αρχαϊκούς ή επινοημένους όρους.

Υπαρχει και ενα αρχαιοελληνικο επιγραμμα που κανει λόγο για  "μελιφρονα βαρβιτον".

Πράγματι, η φράση αυτή προέρχεται από την Παλατινή Ανθολογία (Anthologia Graeca), μια τεράστια συλλογή αρχαίων και βυζαντινών επιγραμμάτων.

Συγκεκριμένα, το επίγραμμα 9.504 (αποδιδόμενο σε ανώνυμο ποιητή) αναφέρει:

«Μελπομένη θνητοῖσι μελίφρονα βάρβιτον εὗρε...»
(Η Μελπομένη βρήκε για τους θνητούς τη μελίφρονη βάρβιτο...) 

Η σύνδεση με τον Κάλβο

Ο Ανδρέας Κάλβος, ως βαθύς γνώστης της αρχαίας γραμματείας, χρησιμοποίησε αυτό το επίγραμμα ως άμεση πηγή για την Ωδή του «Η Λύρα».

1. Η Μεταφορά: Ενώ το επίγραμμα μιλά για τη «βάρβιτο» (ένα αρχαίο έγχορδο παρόμοιο με τη λύρα), ο Κάλβος επιλέγει να ονομάσει το όργανό του «ξύλον μελίφρονον».
2. Η Ποιητική Επιλογή: Ο Κάλβος αντικαθιστά τη λέξη βάρβιτος με τη λέξη ξύλον (υλική βάση του οργάνου), αλλά διατηρεί το επίθετο μελίφρων, δημιουργώντας μια εικόνα που συνδυάζει την ταπεινότητα του υλικού (ξύλο) με την υψηλή πνευματική απόλαυση (μέλι/φρένες).
3. Το Σύμβολο: Και στις δύο περιπτώσεις, το μουσικό όργανο δεν είναι απλό αντικείμενο· είναι το μέσο που «γλυκαίνει» τον νου και την ψυχή, οδηγώντας στην αρετή.

Είναι εντυπωσιακό το πώς ο Κάλβος «μοντερνίζει» ένα αρχαίο επίγραμμα, εντάσσοντάς το στη δική του ιδιότυπη γλώσσα για να υμνήσει την Επανάσταση και την Τέχνη.

Θα ήθελες να δούμε αν υπάρχουν και άλλες αρχαιοελληνικές αναφορές κρυμμένες στις στροφές της «Λύρας»;

Ναι

Ο Ανδρέας Κάλβος, ως κατεξοχήν νεοκλασικιστής ποιητής, «πλέκει» την αρχαία γραμματεία σε κάθε στροφή της «Λύρας». Πέρα από το επίγραμμα που εντόπισες, υπάρχουν αρκετά ακόμα κρυμμένα στοιχεία: 

1. Η Πινδαρική Επιρροή (Motto)

Στην αρχή της συλλογής, ο Κάλβος χρησιμοποιεί ως προμετωπίδα (motto) στίχους από τον Πίνδαρο (Πυθιόνικος Α΄):

«...ὅσσα δὲ μὴ πεφίληκε Ζεύς, ἀτύζονται βοᾶν Πιερίδων ἀΐοντα...»
(Όσα πλάσματα δεν αγάπησε ο Δίας, τρομάζουν όταν ακούν τη φωνή των Μουσών...) [1]

Αυτό δείχνει ότι η λύρα του Κάλβου δεν είναι απλό όργανο, αλλά θεϊκή δύναμη που επιβάλλει την τάξη και την αρετή, ακριβώς όπως η λύρα του Απόλλωνα στον Πίνδαρο. 

2. Οι «ζεφυρόποδες» Χάριτες

Στην ίδια στροφή με το «ξύλον μελίφρονον», ο Κάλβος αποκαλεί τις Χάριτες «ζεφυρόποδες». 

• Πηγή: Πρόκειται για ομηρικής έμπνευσης σύνθετη λέξη (από το Ζέφυρος + πούς), που θυμίζει τα ομηρικά επίθετα όπως το «αελλόπος» (αυτός που έχει πόδια γρήγορα σαν θύελλα).

3. Το «υακίνθινον στέμμα»

Ζητά από τις Χάριτες να βάλουν στη λύρα του «υακίνθινον στέμμα». 

• Συμβολισμός: Ο υάκινθος στην αρχαιότητα συνδεόταν με το πένθος αλλά και την αναγέννηση (μύθος του Υακίνθου και του Απόλλωνα). Εδώ συμβολίζει την τιμή προς τους πεσόντες της Επανάστασης που «ανθίζουν» μέσα από την ποίηση. 

4. Η Μνημοσύνη και οι Μούσες

Ο Κάλβος αποκαλεί τις Μούσες «Μνημοσύνης θρέμματα πτερωτά». 

• Αναφορά: Ακολουθεί πιστά τη θεογονία του Ησιόδου, όπου η Μνημοσύνη είναι η μητέρα των Μουσών. Η μνήμη για τον Κάλβο είναι το θεμέλιο της εθνικής συνείδησης.

5. Η Λύρα ως «δώρο του Απόλλωνος»

Στην ωδή «Ο Φιλόπατρις», αναφέρει ότι ο Απόλλων του έδωσε «χρυσά δώρα» (τη λύρα και την ποίηση) στη Ζάκυνθο. Η εικόνα του χρυσού οργάνου είναι τυπικά πινδαρική («χρυσέα φόρμιγξ»). 

Ο Κάλβος δεν αντιγράφει απλώς τους αρχαίους· χρησιμοποιεί τις λέξεις τους ως «ιερά δομικά υλικά» για να χτίσει ένα σύγχρονο όραμα ελευθερίας.