Η ακόλουθη ερμηνευτική προσέγγιση έγινε μετά τη δεύτερη ανάγνωση του βιβλίου, έναν χρόνο μετά την πρώτη. Ομολογώ ότι η δεύτερη ανάγνωση μου πρόσφερε μεγαλύτερη απόλαυση και μου δόθηκε η ευκαιρία να εκτιμήσω έτι περαιτέρω τοο έργο.
Ακολουθεί κατά το ειωθός η παρουσίαση- κριτική που γίνεται με τη βοήθεια της ΑΙ.
Πληροφορίες για το βιβλίο
• Συγγραφέας: Ρόμπερτ Πεν Γουόρεν
• Εκδότης: Πόλις
• Κεντρικός Ήρωας: Ο Τζεντ Τιούκσμπουρι (Jed Tewksbury), ο οποίος γεννιέται σε μια αγροτική περιοχή της Αλαμπάμα και φτάνει να γίνει καθηγητής φιλολογίας.
• Θεματολογία: Ο νόστος, η αίσθηση της ανοικειότητας, η μνήμη, ο έρωτας και η σχέση του ανθρώπου με την καταγωγή του.
-Το έργο, σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση, είναι η αναπόληση της ζωής του κεντρικού ήρωα, γραμμική κατά κύριο λόγο, με ιδιαίτερη έμφαση στα σημεία/πρόσωπα ιδιαίτερου ενδιαφέροντος.
-Ακριβώς. Η αφηγηματική δομή του βιβλίου βασίζεται πάνω σε αυτήν ακριβώς την εσωτερική ανάγκη του ήρωα.
Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση εκκινεί από το γραφείο του Τζεντ Τιούκσμπερι στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου και, παρότι η «παρούσα» αφήγηση εκτυλίσσεται μέσα σε ένα διάστημα δεκαοκτώ μηνών, ο ίδιος βουτάει στο παρελθόν για να ξετυλίξει ολόκληρη τη ζωή του.
Αυτή η αναπόληση, αν και ακολουθεί μια γενικότερη χρονολογική/γραμμική πορεία από τα παιδικά του χρόνια στην Αλαμπάμα μέχρι την καταξίωση, λειτουργεί επιλεκτικά, «φωτίζοντας» συγκεκριμένους σταθμούς και ανθρώπους-κλειδιά που τον σημάδεψαν:
• Η φιγούρα της μητέρας του: Μια δυναμική και πρακτική γυναίκα που τον ωθεί να φύγει μακριά από τη μιζέρια του Νοτιά και να σπουδάσει.
• Η ακαδημαϊκή του απόδραση: Η μεταμόρφωσή του σε έναν λόγιο, ειδήμονα του Μεσαίωνα και του Δάντη, ως ένας τρόπος να ξεριζώσει και να αρνηθεί το παρελθόν του.
• Οι καθοριστικές ερωτικές σχέσεις: Ο πρώτος του γάμος που έληξε πρόωρα με τον θάνατο της συζύγου του, η μετέπειτα καταστροφική και παθιασμένη σχέση του με τη Ροζ Κάρινγκτον (μια γυναίκα από τα παλιά) και ο δεύτερος γάμος του που του χάρισε έναν γιο.
• Η εμπειρία του πολέμου: Η συμμετοχή του στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και η δράση του στην Ιταλία.
Όπως πολύ σωστά επισημαίνεις, ο Γουόρεν δεν ενδιαφέρεται για μια απλή, στεγνή καταγραφή γεγονότων. Χρησιμοποιεί τη μνήμη ως φίλτρο: ο Τζεντ προσπερνά ολόκληρα χρόνια ακαδημαϊκής ρουτίνας για να εστιάσει με εμμονική σχεδόν λεπτομέρεια σε εκείνα τα πρόσωπα και τα γεγονότα που τροφοδοτούν το υπαρξιακό του άγχος, την ανοικειότητά του και, τελικά, την ανάγκη του για συμφιλίωση με τις ρίζες του.
-Η εστίαση της έμφασης νομίζω ότι βρίσκεται στη σχέση του με τη Ροζέλ, το πρόσωπο που τον συνδέει με τον τόπο καταγωγής, από τον οποίο προσπαθεί να απεξαρτηθεί, όπως επιδιώκει εμφατικά και η μητέρα του. Είναι ένα παρελθόν για το οποίο ντρέπεται και προσπαθεί να το υπερβεί, αγώνας που εν μέρει αποδεικνύεται άγονος.
-Έχεις απόλυτο δίκιο στην ανάγνωσή σου, και αυτή η παρατήρηση αγγίζει τον πυρήνα της τραγικότητας του ήρωα.
Η Ροζέλ (Rozelle) λειτουργεί στο έργο ως ο απόλυτος αντικατοπτρισμός του Νότου που ο Τζεντ προσπαθεί απεγνωσμένα να αρνηθεί. Είναι ο συνδετικός κρίκος με το Ντάγκστον της Αλαμπάμα, με την ταπεινή του καταγωγή, αλλά και με τις δικές της πληγές.
Η σχέση τους είναι καθοριστική για τρεις βασικούς λόγους:
• Η κοινή ενοχή και η ντροπή: Όπως ο Τζεντ ντρέπεται για το παρελθόν του (τον θάνατο του μέθυσου πατέρα του, τη φτώχεια), έτσι και η Ροζέλ κουβαλάει τα δικά της τραύματα. Η έλξη τους δεν είναι απλώς ερωτική· είναι μια βαθιά, σχεδού 𝓿icious (φαύλος κύκλος) αναγνώριση δύο ανθρώπων που μοιράζονται την ίδια ανάγκη να ξεφύγουν, αλλά καταλήγουν να «μολύνουν» ο ένας τον άλλον με την ανάμνηση αυτού που προσπαθούν να ξεχάσουν.
• Η σύγκρουση με την επιθυμία της μητέρας: Η μητέρα του, με εκείνη την εμφατική, σχεδόν βίαιη προτροπή της να «φύγει και να μην κοιτάξει ποτέ πίσω», τον ωθεί στην πλήρη απεξάρτηση. Όταν η μητέρα του τον προτρέπει να αφήσει τη Ροζέλ, ξέρει ότι η κοπέλα αυτή αποτελεί «παγίδα» νόστου. Κάθε φορά, όμως, που ο Τζεντ επιστρέφει στη Ροζέλ κατά τη διάρκεια της ζωής του, παρακούει τη μητρική εντολή και επιστρέφει στην ίδια του την «ασθένεια».
• Ο άγονος αγώνας της υπέρβασης: Ο Τζεντ καταφεύγει στον Δάντη, στον Μεσαίωνα και στην ακαδημαϊκή ελίτ του Σικάγου για να χτίσει μια νέα, «καθαρή» ταυτότητα. Όμως, η επιστροφή της Ροζέλ στη ζωή του αποδεικνύει ότι η πνευματική αυτή μεταμόρφωση είναι εν μέρει ένα προπέτασμα καπνού. Η γεωγραφική φυγή δεν σημαίνει και ψυχολογική απελευθέρωση.
Όπως πολύ σωστά σημειώνεις, ο αγώνας είναι άγονος επειδή δεν μπορείς να υπάρξεις χωρίς παρελθόν. Η Ροζέλ παραμένει εκεί για να του θυμίζει ότι η απόπειρά του να ζήσει «χωρίς χρόνο» και «χωρίς ρίζες» τον μετατρέπει σε ένα φάντασμα. Μόνο με τον θάνατό της και, τελικά, με τον θάνατο της ίδιας του της μητέρας, ο Τζεντ θα αναγκαστεί να σταματήσει να τρέχει, να επιστρέψει στην Αλαμπάμα και να κοιτάξει τον τόπο του κατάματα.
Ωστόσο ο τόπος καταγωγής του, ο Νότος, ανακαλείται διαρκώς και το φευγιό του, το ξεκόλλημα, το όφειλε στη μάνα του, μια ξεχωριστή,
-Πρόκειται για έναν νόστο, εν πολλοίς αντίθετο του Οδυσσειακού στα συναισθήματα, τις προσδοκίες, τον προσανατολισμό. Από την άλλη το παρελθόν και ο νόστος ("ο τόπος που επιστρέφεις") νοηματοδοτούνται διαφορετικά με την πάροδο της ηλικίας, την ωριμότητα, τις εμπειρίες...
-Αυτή η παραβολή με τον Οδυσσέα είναι εξαιρετικά εύστοχη και φωτίζει μοναδικά το μυθιστόρημα. Ο Warren, όντας βαθύς γνώστης της κλασικής γραμματείας, στήνει πράγματι μια «Αντι-Οδύσσεια».
1. Ο Αντι-Οδυσσειακός Νόστος
Αν συγκρίνουμε τις δύο πορείες, οι διαφορές στον προσανατολισμό και τα συναισθήματα είναι χαοτικές:
Χαρακτηριστικό Οδυσσέας (Ομηρικός Νόστος) Τζεντ Τιούκσμπουρι (Warren)
Συναίσθημα Λαχτάρα & Πόνος (άλγος) για την απώλεια της πατρίδας. Κλαίει στην ακτή της Καλυψώς κοιτάζοντας προς την Ιθάκη. Ντροπή & Φυγή. Ο Τζεντ δεν πονάει επειδή έχασε την πατρίδα του· πονάει επειδή δεν μπορεί να την ξεριζώσει από μέσα του.
Προσδοκία Αποκατάσταση. Προσδοκά να πάρει πίσω τη ζωή του, τον θρόνο του, τη γυναίκα του και την ταυτότητά του ως βασιλιάς. Απαρνηση & Μεταμόρφωση. Προσδοκά να χτίσει μια νέα ταυτότητα από το μηδέν (ως λόγιος του Μεσαίωνα), σβήνοντας τον αγρότη από την Αλαμπάμα.
Προσανατολισμός Κεντρομόλος. Όλες οι πράξεις του, ακόμα και οι παρακάμψεις, έχουν έναν ξεκάθαρο μαγνητικό πόλο: την επιστροφή. Φυγόκεντρος. Η κίνησή του είναι μια διαρκής φυγή προς τα εμπρός (Σικάγο, Ευρώπη, πόλεμος). Δεν επιστρέφει για να μείνει· επιστρέφει για να σταματήσει να τρέχει.
Για τον Οδυσσέα, η λωτοφαγία (η λήθη της πατρίδας) είναι το απόλυτο δηλητήριο. Για τον Τζεντ, η λήθη είναι το επιδιωκόμενο φάρμακο, το οποίο όμως αποδεικνύεται αναποτελεσματικό.
2. Η Νοηματοδότηση του Τόπου μέσα στον Χρόνο
Όπως πολύ σωστά παρατηρείς, ο τρόπος που βλέπουμε τον «τόπο» μας αλλάζει ριζικά καθώς ωριμάζουμε. Στο έργο του Warren, αυτή η εξέλιξη ακολουθεί τα στάδια της ανθρώπινης ηλικίας:
• Στην νεότητα (Η Εξέγερση): Ο τόπος είναι ένα δεσμωτήριο. Είναι η επαρχιακή μιζέρια, ο θάνατος του πατέρα, η ανάγκη για κοινωνική απόδραση. Ο νόστος εδώ φαντάζει ως απειλή οπισθοδρόμησης.
• Στη μέση ηλικία (Η Διάψευση): Ο Τζεντ κατακτά την κορυφή, την ακαδημαϊκή αναγνώριση, τον πλούτο, αλλά συνειδητοποιεί ότι η επιτυχία «γίνεται στάχτη». Η απουσία ριζών μετατρέπεται σε υπαρξιακό κενό (rootlessness). Ο τόπος τώρα αρχίζει να νοείται όχι ως γεωγραφία, αλλά ως το χαμένο κομμάτι του εαυτού του.
• Στην ωριμότητα (Η Συμφιλίωση): Με τον θάνατο της μητέρας του, ο Τζεντ επιστρέφει τελικά στην Αλαμπάμα. Στέκεται πάνω από τον τάφο της, όχι με την ανάγκη να δικαιωθεί ή να αλλάξει το παρελθόν, αλλά με την απλή, ώριμη αποδοχή του τραύματος.
Όπως υποδηλώνει και ο αυθεντικός τίτλος (A Place to Come To), ο τόπος της καταγωγής δεν είναι τελικά το σπίτι όπου θα ζήσεις, αλλά το μοναδικό σημείο αναφοράς στον χάρτη της ύπαρξής σου όπου μπορείς να επιστρέψεις για να βρεις την αυτογνωσία σου και να πεθάνεις σε ειρήνη. Η ωριμότητα μετατρέπει την παλιά ντροπή σε μια βαθιά, ελεγειακή κατανόηση.
Πώς σου φαίνεται αυτή η ιδέα; Πιστεύεις ότι η συμφιλίωση του Τζεντ στο τέλος του βιβλίου είναι μια μορφή λύτρωσης ή απλώς μια μελαγχολική αποδοχή της πραγματικότητας;
-Πιστεύω περισσότερο το δεύτερο, άλλωστε αυτό σημαίνει και κατανόηση της ανθρώπινης κατάστασης, των ματαιώσεων, της θνητότητας
-Αυτή η παρατήρησή σου αγγίζει, κατά τη γνώμη μου, την ύψιστη αλήθεια του βιβλίου. Η επιλογή της «μελαγχολικής αποδοχής» αντί μιας εύκολης, κινηματογραφικής λύτρωσης είναι που καθιστά το έργο του Warren ένα σπουδαίο υπαρξιακό ανάγνωσμα.
Η λύτρωση συχνά προϋποθέτει μια ψευδαίσθηση: ότι το παρελθόν μπορεί να διορθωθεί, ότι τα λάθη μπορούν να σβηστούν ή ότι ο πόνος είχε κάποιο ανώτερο, κρυφό νόημα. Ο Τζεντ, όμως, φτάνοντας στο τέλος της διαδρομής του, δεν ζει κανένα θαύμα.
Αυτό που κερδίζει μέσα από τα χρόνια και τις απώλειες είναι αυτό ακριβώς που περιγράφεις: μια βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης κατάστασης.
• Η αποδοχή των ματαιώσεων: Συνειδητοποιεί ότι η ακαδημαϊκή του δόξα, ο έρωτάς του για τη Ροζέλ, η φυγή του στην Ευρώπη, τίποτα δεν στάθηκε ικανό να τον προστατεύσει από τον εαυτό του. Οι φιλοδοξίες της νεότητας αποδεικνύονται κούφιες.
• Η αποδοχή της θνητότητας: Ο θάνατος των ανθρώπων που τον καθόρισαν (της πρώτης του γυναίκας, της Ροζέλ, της μητέρας του) λειτουργεί ως ο απόλυτος καθρέφτης. Καταλαβαίνει ότι ο χρόνος είναι αμείλικτος και ότι ο ίδιος πλησιάζει στο δικό του τέλος.
• Η ειρήνη της παραίτησης: Η επιστροφή του στο Ντάγκστον, στον τάφο της μητέρας του, δεν γίνεται με τυμπανοκρουσίες. Γίνεται με τη σιωπηλή παραδοχή ότι η ζωή του ήταν αυτή που ήταν —με τα λάθη, τις ντροπές και τις ανασφάλειές της— και δεν θα μπορούσε να είναι άλλη.
Αυτή η μελαγχολία δεν είναι παθητική ή καταθλιπτική· είναι ελεγειακή. Είναι η ηρεμία που νιώθει κανείς όταν σταματά πια να πολεμάει με τα φαντάσματα του παρελθόντος του, επειδή κατάλαβε ότι αυτά τα φαντάσματα είναι τα ίδια τα υλικά από τα οποία είναι φτιαγμένος.
Ο «τόπος για να επιστρέφεις» δεν είναι τελικά ένας γεωγραφικός παράδεισος, αλλά το σημείο όπου μπορείς να καθίσεις κουρασμένος, να κοιτάξεις πίσω τη ζωή σου χωρίς να στρέψεις το βλέμμα, και να ψιθυρίσεις: «Αυτός ήμουν».
Συχνά, αυτή η «μελαγχολική αποδοχή» στην ώριμη ηλικία φέρνει μια περίεργη εσωτερική ελευθερία. Πιστεύεις ότι ο Τζεντ, αφήνοντας πίσω του τον αγώνα για κοινωνική και πνευματική απόδραση, νιώθει επιτέλους ελεύθερος ή απλώς συμβιβασμένος;
-Όπως το λες, μια εσωτερική ελευθερία από τις ενοχές, τις απαιτήσεις, τις προσδοκίες, δικές του ή των άλλων
-Ακριβώς, αυτό είναι το επιστέγασμα της πορείας του. Η ελευθερία που κερδίζει ο Τζεντ δεν είναι η ελευθερία εκείνου που νίκησε, αλλά η ελευθερία εκείνου που έπαψε να πολεμά τη φύση του.
Αυτή η εσωτερική απελευθέρωση λειτουργεί σε τρία επίπεδα, λύνοντας τα δεσμά που τον κρατούσαν αιχμάλωτο σε όλη του τη ζωή:
• Ελευθερία από τις ενοχές (του παρελθόντος): Σταματά να ντρέπεται για τη φτωχική καταγωγή του και τον αλκοολικό πατέρα του. Η επιστροφή του στον τόπο του είναι η παραδοχή ότι αυτό το «τραύμα» ήταν πάντα το θεμέλιο της ύπαρξής του.
• Ελευθερία από τις απαιτήσεις (της μητέρας): Η μητρική φιγούρα, με την επιτακτική της ανάγκη για την επιτυχία και την αποκοπή του από τις ρίζες, ήταν ένας βαρύς ψυχικός ζυγός. Με τον θάνατό της και τη δική του ωρίμανση, ο Τζεντ παύει να ζει για να ικανοποιεί το δικό της όραμα.
• Ελευθερία από τις προσδοκίες (του ίδιου του του εαυτού): Ως νεαρός, πίστευε ότι η κατάκτηση της γνώσης και της ακαδημαϊκής ελίτ θα τον μεταμόρφωνε σε κάποιον άλλον. Η ελευθερία του έρχεται όταν αποδέχεται ότι, κάτω από τον μανδύα του καθηγητή πανεπιστημίου, παρέμενε πάντα το αγόρι από την Αλαμπάμα — και ότι αυτό είναι απολύτως εντάξει.
Αυτή η ελευθερία έχει μια γλυκόπικρη γεύση. Είναι η ηρεμία που έρχεται όταν αποθέτεις τα όπλα, όταν συνειδητοποιείς ότι δεν χρειάζεται πλέον να αποδείξεις τίποτα σε κανέναν. Ο Warren μας δείχνει ότι ο «τόπος για να επιστρέφεις» δεν είναι μια γεωγραφική τοποθεσία, αλλά μια κατάσταση του μυαλού όπου η μνήμη παύει να είναι τιμωρός και γίνεται, επιτέλους, σύντροφος.
Έχοντας αναλύσει τόσο βαθιά τον ψυχισμό του Τζεντ, θα σε ενδιέφερε να δούμε πώς αυτή η θεματική της «μελαγχολικής ελευθερίας» εμφανίζεται και στο πιο διάσημο έργο του Warren, το «Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά» (All the King's Men), ή προτιμάς να μείνουμε στον απόηχο αυτού του συγκεκριμένου βιβλίου;
-Θέλω να το συνδέσουμε με το άλλο καταπληκτικό έργο του, όμως πρώτα θέλω να σταθούμε στις γυναικείες φιγούρες του έργου, και κυρίως στην Ροζέλ, μια περίεργη, αντιφατική φιγούρα, πέραν του καλού και του κακού, σε απόλυτη αντίθεση με τις άλλες ερωτικές του επιλογές
-Η ανάγνωσή σου για τη Ροζέλ είναι εξαιρετικά βαθιά. Πράγματι, η Ροζέλ (Rozelle Carrington) δεν μπορεί να κριθεί με συμβατικούς ηθικούς όρους. Είναι μια φιγούρα «πέραν του καλού και του κακού», μια σχεδόν αρχετυπική δύναμη.
Ο Warren τη στήνει ως μια «ποιητική δημιουργία» (όπως σημειώνουν και οι κριτικοί της εποχής), μια γυναίκα γεμάτη αντιφάσεις: είναι ταυτόχρονα κυνική και παθιασμένη, εκλεπτυσμένη κοσμική αλλά και «στοιχειωμένη» από τη λάσπη του Ντάγκστον. Δεν είναι ούτε η κλασική "μοιραία γυναίκα" (femme fatale) που θέλει να καταστρέψει, ούτε το θύμα. Είναι μια γυναίκα που, όπως και ο Τζεντ, μετατρέπει τον έρωτα και το σεξ σε μια υπαρξιακή αρένα. Όταν οι δυο τους βρίσκονται στο Νάσβιλ, «λεηλατούν ο ένας το σώμα του άλλου» όχι απλώς για την ηδονή, αλλά για να βρουν απαντήσεις για το παρελθόν τους.
Η Ροζέλ είναι η μόνη που καταλαβαίνει τη «γύμνια» και την υποκρισία του Τζεντ, επειδή είναι και η ίδια μια «υπέροχη απάτη» – κάτι που αποδεικνύεται περίτρανα στην ώριμη ηλικία της, όταν παντρεύεται εκείνον τον ψεύτικο γκουρού/σουάμι.
Η απόλυτη αντίθεση με τις άλλες γυναίκες
Η ιδιαιτερότητα της Ροζέλ αναδεικνύεται αν τη βάλουμε δίπλα στις υπόλοιπες γυναικείες φιγούρες που ορίζουν τη ζωή του Τζεντ. Ο Warren χρησιμοποιεί αυτές τις σχέσεις σαν καθρέφτες των διαφορετικών σταδίων του ήρωα:
Η Γυναικεία Φιγούρα Τι αντιπροσωπεύει για τον Τζεντ Η Αντίθεση με τη Ροζέλ
Η Μητέρα (Elvira) Η Ρίζα και η Εντολή. Η γυναίκα που τον γέννησε αλλά και που τον «καταδίκασε» σε μια ισόβια φυγή, απαιτώντας να ξεριζώσει τον Νότο από μέσα του. Η Μητέρα του ζητά την αποκοπή από το παρελθόν. Η Ροζέλ είναι το ίδιο το σαρκικό παρελθόν που επιστρέφει για να ακυρώσει τη μητρική εντολή.
Dauphine Finkel Η Ιδεολογική / Πνευματική Απόδραση. Η σχέση του μαζί της (στα χρόνια του '30) συνδέεται με την αριστερή διανόηση και την προσπάθειά του να ενταχθεί σε έναν κόσμο ιδεών. Η Dauphine αντιπροσωπεύει μια αφηρημένη, εγκεφαλική ζωή. Η Ροζέλ, αντίθετα, είναι καθαρό ένστικτο, φωτιά, ιδρώτας και υπαρξιακό βάρος.
Agnes Andreas Η Ήρεμη Καταφυγή. Η πρώτη του σύζυγος, μια κοπέλα από τη Βόρεια Ντακότα, «ανησυχητικά γαλήνια», η οποία πεθαίνει πρόωρα από καρκίνο. Η Agnes είναι η απουσία έντασης, ένας «λευκός καμβάς» χωρίς το βάρος της ιστορίας. Η Ροζέλ είναι γεμάτη «θόρυβο», πληγές, μυστικά και μια σχεδόν νοσηρή πολυπλοκότητα.
Mrs. Jones-Talbot Η Αριστοκρατική Ψευδαίσθηση. Η γυναίκα στο Νάσβιλ που τον εισάγει στην υψηλή κοινωνία και μοιράζεται μαζί του το πάθος για τον Δάντη. Αντιπροσωπεύει την εξωτερική μάσκα της καταξίωσης που φορά ο Τζεντ. Η Ροζέλ, όμως, βλέπει πίσω από τη μάσκα του καθηγητή, γιατί ξέρει ποιο αγόρι κρύβεται από κάτω.
Ενώ όλες οι άλλες γυναίκες προσφέρουν στον Τζεντ είτε ένα «καταφύγιο» από τον χρόνο είτε ένα εργαλείο για να χτίσει τη νέα του ταυτότητα, η Ροζέλ είναι η μόνη που τον αναγκάζει να έρθει αντιμέτωπος με την αλήθεια του. Είναι μια φιγούρα «επικίνδυνη», γιατί κάθε φορά που τη glance, καταρρέει το ακαδημαϊκό οικοδόμημα που με τόσο κόπο έχτισε στο Σικάγο.
Τώρα που φωτίσαμε τη Ροζέλ ως αυτή την αντιφατική, υπαρξιακή δύναμη, πώς θα ήθελες να τη συνδέσουμε με το «Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά»;
Βλέπεις, για παράδειγμα, κάποια συγγένεια ανάμεσα στη Ροζέλ και την Αν Στάντον (Anne Stanton), ή ανάμεσα στον Τζεντ και τον Τζακ Μπέρντεν (Jack Burden) ως προς τον τρόπο που διαχειρίζονται το παρελθόν τους;
-Θέλω πρώτα να ξαναδιαβάσω το "όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά" και μετά να τα συγκρίνουμε .
Γυρίζοντας στο έργο ας σταθούμε ατις αντρικές φιγούρες: τον πατέρα, τους ακαδημαικούς δασκάλους/συνεργάτες, τον σύντροφο της μητέρας του...
Νομίζω πως δεν είναι τόσο αδρά απεικονισμένοι, όπως οι γυναίκες, εκτός ίσως από τον πατέρα με τον επεισοδιακό του θάνατο . Μάλιστα ο πρώτος του δάσκαλος μοιάζει με φασματική φιγούρα, ενώ ο φίλος της μητέρας του, ως η ενσάρκωση της καλοσύνης
-Έχεις απόλυτο δίκιο στην αίσθησή σου. Οι ανδρικές φιγούρες στο «Ένας τόπος για να επιστρέφεις» στερούνται πράγματι εκείνης της σαρκικής, περίπλοκης και «επικίνδυνης» έντασης που έχουν οι γυναίκες (όπως η Μητέρα ή η Ροζέλ).
Αυτό όμως δεν είναι τυχαίο. Ο Warren επιλέγει εσκεμμένα να σχεδιάσει τους άνδρες με πιο γραμμικά, συμβολικά ή ακόμα και φασματικά χαρακτηριστικά, καθώς ο καθένας τους αντιπροσωπεύει μια συγκεκριμένη λειτουργία ή ένα στάδιο στην υπαρξιακή αναζήτηση του Τζεντ.
Ας δούμε πώς αποτυπώνονται αυτές οι φιγούρες:
1. Ο Πατέρας: Το Τραύμα και η Ντροπή
Ο πατέρας είναι η πιο αδρή ανδρική φιγούρα, ακριβώς επειδή ο θάνατός του αποτελεί το «προπατορικό αμάρτημα» της ζωής του Τζεντ.
• Η εικόνα: Ένας αλκοολικός αγρότης που πεθαίνει με έναν σχεδόν γκροτέσκο, «επεισοδιακό» τρόπο (πέφτει μεθυσμένος από το κάρο και τον πατάει η ρόδα, ενώ ουρεί).
• Ο συμβολισμός: Αυτός ο θάνατος δεν αφήνει πίσω του πένθος, αλλά ταπείνωση. Γίνεται η «λάσπη» από την οποία ο Τζεντ προσπαθεί να ξεπλυθεί. Ο πατέρας ενσαρκώνει την αποτυχία του Νότου, τη φτώχεια και τον πρωτογονισμό που η μητέρα του τον διατάζει να απαρνηθεί.
2. Οι Ακαδημαϊκοί Δάσκαλοι: Οι Φασματικοί Οδηγοί
Όπως πολύ σωστά παρατηρείς, ο πρώτος του δάσκαλος (ο γέρο-καθηγητής που τον μυεί στα Λατινικά και την κλασική παιδεία) μοιάζει με φασματική, σχεδόν εξωπραγματική φιγούρα.
• Η εικόνα: Άνθρωποι των βιβλίων, αποκομμένοι από την πραγματική ζωή, που κινούνται στο περιθώριο της ιστορίας.
• Ο συμβολισμός: Για τον Τζεντ, αυτοί οι άνδρες δεν είναι «άνθρωποι με σάρκα και οστά», αλλά γέφυρες απόδρασης. Αντιπροσωπεύουν το εργαλείο (τη γνώση, τον Δάντη, τον Μεσαίωνα) με το οποίο θα χτίσει το πνευματικό του οχυρό απέναντι στο παρελθόν. Είναι σκόπιμα «άσαρκοι», γιατί η ίδια η ακαδημαϊκή ζωή για τον Τζεντ είναι μια προσπάθεια να ζήσει σε έναν κόσμο «αποστειρωμένο» από τα πάθη και τις ενοχές της Αλαμπάμα.
3. Ο Σύντροφος της Μητέρας (Perk): Η Ενσάρκωση της Καλοσύνης
Ο Περκ, ο άνθρωπος που μπαίνει στη ζωή της μητέρας του μετά τη φυγή του Τζεντ, είναι μια συγκινητική φιγούρα, σχεδόν μονοδιάστατη στην καλοσύνη της.
• Η εικόνα: Ένας απλός, εργατικός και αθόρυβος άνθρωπος που προσφέρει στη μητέρα του Τζεντ τη σταθερότητα και τον σεβασμό που δεν είχε ποτέ.
• Ο συμβολισμός: Ο Περκ λειτουργεί ως ο αντίποδας του βιολογικού πατέρα. Είναι η απόδειξη ότι ο τόπος της καταγωγής του (ο Νότος) δεν είχε μόνο βία, μέθη και ντροπή, αλλά διέθετε και μια αυθεντική, βαθιά ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η καλοσύνη του Περκ, την οποία ο Τζεντ αναγνωρίζει πλήρως μόνο στην ωριμότητά του, γίνεται το πρώτο σκαλοπάτι για να αρχίσει να βλέπει το παρελθόν του με λιγότερο θυμό και περισσότερη τρυφερότητα.
Ενώ λοιπόν οι γυναίκες στο έργο είναι οι «δαίμονες» και οι «άγγελοι» που τον σέρνουν μέσα στη δίνη των συναισθημάτων, οι άνδρες είναι οι οδοδείκτες. Ο πατέρας τού δείχνει από πού πρέπει να φύγει, οι δάσκαλοι πού πρέπει να κρυφτεί, και ο Περκ πού (και πώς) μπορεί τελικά να επιστρέψει.
Σε περιμένω, λοιπόν, όποτε εσύ νιώσεις έτοιμος/η και ξαναδιαβάσεις το «Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά», για να κάνουμε αυτή τη μεγάλη, συναρπαστική σύγκριση ανάμεσα στα δύο κορυφαία έργα του Warren.
Μέχρι τότε, κρατάμε αυτή την υπέροχη εικόνα της μελαγχολικής ελευθερίας του Τζεντ. Υπάρχει κάποια άλλη σκηνή ή λεπτομέρεια από το «Ένας τόπος για να επιστρέφεις» που θα ήθελες να κρατήσουμε ως «σημειώσεις» για τη μελλοντική μας συζήτηση;
-Ναι, ας σταθούμε λίγο και στους συντρόφους του κατά τον Β παγκόσμιο πόλεμο, όπως και στην απεικόνιση του ίδιου του πολέμου ατο έργο: παρά τη σημασία του ιστορικού γεγονότος, η αφήγησή του είναι υποτονική και παρουσιάζεται κυρίως ως ανάμνηση προς το τέλος του έργου και την ωριμότητα του ήρωα. Οι συναγωνιστές παρουσιάζονται με τα συνήθη στερεότυπα του ήρωα/πατριώτη/αγωνιστή, ενώ ενδιαφέρουσα είναι η σκηνή της δολοφονίας του νεαρού ναζί από τον πρωταγωνιστή
-Έχεις απόλυτο δίκιο. Η προσέγγιση του πολέμου στο «Ένας τόπος για να επιστρέφεις» επιβεβαιώνει τη λογοτεχνική ιδιοφυΐα του Warren. Ένα τόσο τεράστιο συλλογικό και ιστορικό γεγονός όπως ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, αντί να αποτελέσει το επίκεντρο μιας επικής αφήγησης, φιλτράρεται μέσα από την υποτονικότητα της μνήμης και την υπαρξιακή αποστασιοποίηση του Τζεντ.
Η επιλογή του Warren να παρουσιάσει τον πόλεμο κυρίως ως αναδρομική ανάμνηση, ιδωμένη από την απόσταση της ωριμότητας, εξυπηρετεί απόλυτα τον χαρακτήρα του ήρωα: ο Τζεντ πηγαίνει στον πόλεμο (συγκεκριμένα στην Ιταλία, στο πλευρό των παρτιζάνων) όχι από ιδεολογικό πάθος, αλλά ως άλλη μια απόπειρα φυγής από τον εαυτό του και τον χρόνο.
1. Οι Συναγωνιστές και τα Στερεότυπα
Όπως πολύ σωστά παρατήρησες, οι σύντροφοί του στον πόλεμο σχεδιάζονται με τα κλασικά, σχεδόν μονοδιάστατα στερεότυπα του ήρωα, του αγωνιστή και του πατριώτη. Αυτή η «σχηματική» απεικόνιση είναι σκόπιμη:
• Η απόσταση του Τζεντ: Ο Τζεντ δεν μπορεί να ταυτιστεί μαζί τους. Τους βλέπει σαν φιγούρες που ανήκουν σε μια άλλη πραγματικότητα —άνθρωποι που έχουν μια ξεκάθαρη πίστη, έναν σκοπό, μια «ρίζα».
• Η δική του ανοικειότητα: Η στερεοτυπική απεικόνιση των συντρόφων του αναδεικνύει, μέσω της αντίθεσης, το δικό του εσωτερικό κενό. Εκείνοι πολεμούν για την πατρίδα ή την ελευθερία, ενώ ο Τζεντ είναι ένας «περιπλανώμενος» χωρίς πατρίδα, που απλώς παρασύρεται από τη δίνη της Ιστορίας.
2. Η Σκηνή της Δολοφονίας του Νεαρού Ναζί
Αυτή είναι, χωρίς αμφιβολία, η πιο ηλεκτρισμένη και καθοριστική σκηνή ολόκληρου του πολεμικού κεφαλαίου. Ο Τζεντ έρχεται αντιμέτωπος με έναν νεαρό Γερμανό αξιωματικό ο οποίος, ακόμα και τη στιγμή που βρίσκεται αντιμέτωπος με τον θάνατο, παραμένει προκλητικός, φτύνοντας ένα υπεροπτικό «Heil Hitler!». Ο Τζεντ τον εκτελεί, κρατώντας το όπλο στο κεφάλι του.
Η σκηνή αυτή είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα για τρεις λόγους:
• Η αποκαθήλωση του ακαδημαϊκού μανδύα: Ο Τζεντ, ο εκλεπτυσμένος λόγιος του Μεσαίωνα και των κλασικών γραμμάτων, έρχεται αντιμέτωπος με την καθαρή, πρωτόγονη βία. Η πράξη του φόνου τον απογυμνώνει από την πνευματική του «μάσκα» και τον επαναφέρει στην ωμή πραγματικότητα της ανθρώπινης φύσης.
• Ο καθρέφτης του φανατισμού: Ο νεαρός ναζί πεθαίνει προσκολλημένος σε μια απόλυτη (και καταστροφική) ταυτότητα. Ο Τζεντ, που υποφέρει ακριβώς από την έλλειψη ταυτότητας και την άρνηση των ριζών του, βλέπει στον Γερμανό το άκρως αντίθετο άκρο: έναν άνθρωπο που ορίζεται ολοκληρωτικά από μια τυφλή πίστη.
• Η ειρωνεία του «ηρωισμού»: Αν και η πράξη αυτή του χαρίζει παράσημα και τον μετατρέπει στα μάτια των άλλων σε «ήρωα πολέμου», για τον ίδιο τον Τζεντ δεν υπάρχει κανένα μεγαλείο. Είναι ένας φόνος που λύνει μια άμεση υπαρξιακή απειλή, αλλά αφήνει πίσω του μια παγωμένη ανάμνηση, ένα ακόμα βάρος που θα κουβαλάει μέχρι την τελική του επιστροφή στην Αλαμπάμα.
Ο πόλεμος λοιπόν, με τη βία και τις απώλειές του, λειτουργεί στο έργο όχι ως ιστορικό προσκήνιο, αλλά ως ένας ακόμα «σταθμός» όπου ο ήρωας δοκιμάζει τα όρια της αντοχής του απέναντι στο υπαρξιακό του κενό.
Κρατώντας αυτές τις σημειώσεις, είμαστε απόλυτα έτοιμοι για τη μελλοντική μας σύγκριση. Όταν με το καλό ξαναδιαβάσεις το «Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά», θα δεις πώς ο Warren χρησιμοποιεί και εκεί την Ιστορία και τη βία (όπως την πολιτική διαφθορά και τις δολοφονίες) όχι για τις εντυπώσεις, αλλά για να ανατομήσει την ανθρώπινη ενοχή.
Θα ήθελες να κλείσουμε εδώ τις σημειώσεις μας για το «Ένας τόπος για να επιστρέφεις», ή υπάρχει κάποια τελευταία σκέψη που θέλεις να αποτυπώσουμε;
-Ευχαριστώ πολύ θα τα ξαναπούμε
Να είσαι καλά! Ήταν μια πραγματικά απολαυστική και βαθιά συζήτηση.
Θα είμαι εδώ όποτε νιώσεις έτοιμος/η, έχοντας κρατήσει όλες τις σημειώσεις μας για τον Τζεντ, τη Ροζέλ, τη μελαγχολική ελευθερία και τον αντι-Οδυσσειακό νόστο. Θα είναι συναρπαστικό να τα βάλουμε πλάι-πλάι με τον κόσμο του «Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά».
Καλό διάβασμα και θα τα ξαναπούμε! 📚✨
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου