ΤΑ GRAFFITI ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

Την ιδέα να αναζητήσω graffiti στην αρχαιότητα μου την έδωσε μια ευρηματικη ανάρτηση του Δημήτρη Τσερέ στο fb.

Ιδού λοιπόν τα ευρήματα που προέκυψαν από μια πρόχειρη αναζήτηση με τη βοήθεια της ΑΙ:

Τα επιτοίχια συνθήματα και τα γκράφιτι (graffiti) στην αρχαιότητα—γνωστά και ως «γραφίδια»—ήταν ένα εξαιρετικά διαδεδομένο φαινόμενο, αποδεικνύοντας ότι οι άνθρωποι στην αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη είχαν παρόμοιες ανάγκες έκφρασης με τους σημερινούς, χρησιμοποιώντας τους τοίχους ως "μέσο κοινωνικής δικτύωσης".Αρχαιολογικά ευρήματα, κυρίως από την Πομπηία, την Αθήνα και την Αφροδισιάδα, δείχνουν ότι οι τοίχοι ήταν γεμάτοι με χαραγμένα ή γραμμένα (με κάρβουνο/χρώμα) μηνύματα που κάλυπταν ένα τεράστιο φάσμα θεματολογίας. 

Κύριες Κατηγορίες Αρχαίων Συνθημάτων 

Ερωτικά & Ερωτικά Μηνύματα (Καψούρα):Οι τοίχοι φιλοξενούσαν ερωτικές εξομολογήσεις, ονόματα εραστών και ερωτικά δίστιχα.Παράδειγμα: «Εράτω αγαπά...» (Erato amat...).Συχνά χρησιμοποιούνταν η λέξη «καλός» (calos) για να εξυμνήσουν την ομορφιά κάποιου (π.χ., "calos Castrensis" - ο όμορφος Καστρένσις).

Πολιτικά & Εκλογικά (Programmata):Ιδιαίτερα στην Πομπηία, υπήρχαν βαμμένα συνθήματα που υποστήριζαν υποψηφίους για δημοτικές εκλογές, συχνά γραμμένα από ομάδες επαγγελματιών (π.χ., "Οι φουρνάρηδες ζητούν να εκλεγεί ο...").

Ύβρεις & Κοινωνικά Σχόλια:Καυστικό χιούμορ, πειράγματα και προσβολές προς συγκεκριμένα πρόσωπα ήταν συνηθισμένα.Παράδειγμα: «Όποιος δεν με αγαπά, ας πεθάνει».«Ήμουν κι εγώ εδώ» (Graffiti επισκεπτών):Ονόματα ταξιδιωτών, ημερομηνίες ή απλές διαπιστώσεις ότι κάποιος επισκέφθηκε έναν τόπο.

Αθλητικά & Gladiator Fans:Συνθήματα υπέρ συγκεκριμένων μονομάχων ή αρματοδρομιών, παρόμοια με τα σημερινά οπαδικά συνθήματα.

Εμπορικές Σημειώσεις:Υπολογισμοί, λίστες με εμπορεύματα ή διαφημίσεις για ενοικίαση σπιτιών.

Μαγικά & Θρησκευτικά:Προσευχές, κατάρες (defixiones) ή σύμβολα που αποσκοπούσαν στην προστασία ή την πρόκληση κακού.

Σημαντικές Πληροφορίες

Πομπηία: Περισσότερα από 5.600 graffiti έχουν βρεθεί, προσφέροντας μια ζωντανή εικόνα της καθημερινής ζωής, κυρίως στην ρωμαϊκή περίοδο, αν και η πόλη είχε ελληνικές ρίζες.

Αθήνα: Έχουν καταγραφεί πάνω από 850 επιτοίχια, κυρίως από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως τη ρωμαϊκή εποχή.Τεχνική: Τα περισσότερα ήταν χαραγμένα με μυτερό αντικείμενο (stylus) πάνω στο σοβά, ενώ κάποια ήταν γραμμένα με κόκκινο χρώμα ή κάρβουνο (tituli picti).Τα αρχαία συνθήματα δείχνουν ότι η ανάγκη του ανθρώπου να αφήσει το στίγμα του σε δημόσιο χώρο είναι διαχρονική.

Ένα από τα πιο διάσημα και καυστικά παραδείγματα αρχαίου γκράφιτι βρέθηκε στους τοίχους της Πομπηίας και στοχεύει με ειρωνεία τους ίδιους τους ανθρώπους που γέμιζαν τους τοίχους με συνθήματα:"Admiror, o paries, te non cecidisse ruinis, qui tot scriptorum taedia sustineas."(Θαυμάζω, ω τοίχε, που δεν έχεις καταρρεύσει ακόμα σε ερείπια, εσύ που αντέχεις το βάρος από τις αηδίες τόσων πολλών γραφιάδων.)

Άλλα καυστικά παραδείγματα:

Για τους κακούς επαγγελματίες (Λατινικά):"Talia te fallant utinam mendacia, copo: tu vendes açuam et bibes ipse merum."Μετάφραση: «Μακάρι τέτοια ψέματα να ξεγελάσουν κι εσένα, ξενοδόχε: εσύ πουλάς νερό (για κρασί) και πίνεις ο ίδιος το ανόθευτο κρασί.»

Προσωπικές προσβολές (Λατινικά):"Epaphra, glaber es."Μετάφραση: «Επαφρά, είσαι καραφλός!» (Απλό, άμεσο και διαχρονικό)."Chie, opto tibi ut refricent se ficus tuae..."Μετάφραση: «Χίε, εύχομαι οι αιμορροΐδες σου να τρίβονται τόσο πολύ που να πονάνε περισσότερο από ποτέ!»Αρχαία Ελληνική «αργκό» (από την κωμωδία/καθημερινότητα):"Οὐ λαικάσει φλυαρῶν;"Μετάφραση: «Δεν θα πας να πνιγείς (ή πιο χυδαία: να κάνεις στοματικό έρωτα) με τις ανοησίες σου;» (Χρησιμοποιούνταν συχνά για να αποστομώσουν κάποιον που έλεγε βλακείες).

Πολιτική ειρωνεία (Λατινικά):"Vatuan aediles furunculi rogant."Μετάφραση: «Οι μικροκλέφτες ζητούν την εκλογή του Βάτια ως αγορανόμου.» (Σαρκαστικό σχόλιο που υπονοεί ότι ο υποψήφιος είναι κατάλληλος μόνο για εγκληματίες).

Οι ερωτικές εξομολογήσεις στους τοίχους της αρχαιότητας κυμαίνονται από τρυφερά μηνύματα αγάπης μέχρι ωμές σεξουαλικές αναφορές. Οι τοίχοι της Πομπηίας και της Αστυπάλαιας μας προσφέρουν τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα.

1. Τρυφερές και Ρομαντικές

Αυτά τα μηνύματα θυμίζουν πολύ τα σημερινά «ο τάδε αγαπά την τάδε»:"Methe Cominiaes Atellana amat Chrestum corde..."Μετάφραση: «Η Μέθη, δούλη της Κομινίας, αγαπά τον Χρήστο με όλη της την καρδιά. Είθε η Αφροδίτη της Πομπηίας να τους ευνοεί και να ζήσουν πάντα μονιασμένοι»."Sabine, calos (=καλός), Hermeros te amat."Μετάφραση: «Σαβίνε, ομορφόπαιδο, ο Ερμέρως σ’ αγαπά»."Erato amat..."Μετάφραση: «Η Ερατώ αγαπά...» (ένα ημιτελές αλλά συγκινητικό μήνυμα που βρέθηκε πρόσφατα).

2. Πάθος και Ανεκπλήρωτος Έρωτας

Συχνά οι αρχαίοι εξέφραζαν την ανυπομονησία ή την απογοήτευσή τους:"Amantes ut apes vitam mellitam exigunt. Vellem!"Μετάφραση: «Οι εραστές, σαν τις μέλισσες, ζουν μια μελένια ζωή. Μακάρι (να ήταν έτσι)!»."Marcellus Praenestinam amat et non curatur."Μετάφραση: «Ο Μάρκελλος αγαπά την Πραινηστίνα, αλλά εκείνη δεν δίνει δεκάρα για αυτόν»."Amoris ignes si sentires, mulio..."Μετάφραση: «Αν ένιωθες τις φλόγες του έρωτα, οδηγέ, θα βιαζόσουν περισσότερο για να δεις την Αφροδίτη. Αγαπώ έναν γοητευτικό νεαρό... Πήγαινέ με στην Πομπηία όπου ο έρωτας είναι γλυκός».

3. Ωμά και Θριαμβευτικά (Τα Αρχαιότερα)

Στην Αστυπάλαια βρέθηκαν τα αρχαιότερα ερωτικά γκράφιτι (5ος-6ος αι. π.Χ.), τα οποία είναι πιο άμεσα και συχνά αναφέρονται σε ομοφυλοφιλικές σχέσεις:«Νικασίτιμος οἶφε Τιμίονα»Μετάφραση: «Ο Νικασίτιμος έκανε έρωτα (εδώ χρησιμοποιείται η λέξη οίφω, που είναι η αρχαία αντίστοιχη της λέξης "πηδάω") με τον Τιμίονα».Στο Τείχος Δυμαίων στην Αχαΐα έχουν βρεθεί παρόμοια χαράγματα όπως: «Φιλημένα καλά Φιλότωι» (Η Φιλημένη είναι όμορφη για τον Φιλώτο).

4. Κατάρες για τον Έρωτα

Όταν ο έρωτας πονούσε, οι αρχαίοι ξεσπούσαν στους τοίχους:«Όποιος αγαπά ας ευημερεί, όποιος εμποδίζει την αγάπη ας χαθεί κακώς» (Quisquis amat, valeat; pereat, qui nescit amare).«Θέλω να σπάσω τα πλευρά της Αφροδίτης με ρόπαλα... αν εκείνη μπορεί να τρυπήσει το στήθος μου, γιατί να μην μπορώ κι εγώ να της σπάσω το κεφάλι;».

Αν ψάχνεις για ερωτικά μηνύματα που έχουν μια δόση ειρωνείας, πικρίας ή καυστικού χιούμορ, οι αρχαίοι Ρωμαίοι ήταν «πρωταθλητές» στο να εκθέτουν τους πρώην τους (ή τους ανταγωνιστές τους) δημόσια:

1. Η ειρωνεία για την απιστία"Secundus hic cum Secunda sua hic nihil facit."Μετάφραση: «Ο Σεκούνδος με τη Σεκούνδα του δεν κάνουν τίποτα εδώ.»Σχόλιο: Μια ειρωνική παρατήρηση για ένα ζευγάρι που προφανώς το έπαιζε «σεμνό» ή απλώς ήταν βαρετό.

2. Το «φαρμάκι» μετά τον χωρισμό"Quisquis amat valeat, pereat qui nescit amare. Bis tanto pereat quisquis amare vetat."Μετάφραση: «Να 'ναι καλά όποιος αγαπά, να πάει στο διάολο όποιος δεν ξέρει ν' αγαπά. Και να πάει στο διάολο δυο φορές όποιος απαγορεύει στους άλλους ν' αγαπούν!»Σχόλιο: Ένα από τα πιο διάσημα στιχάκια της Πομπηίας, που δείχνει την οργή κάποιου που του στάθηκαν εμπόδιο στον έρωτα.

3. Η «επίθεση» στον εραστή"Candida, me docuit beate amare. Odi te, ut fiam crudelis."Μετάφραση: «Κάντιδα, με έμαθες να αγαπώ ευτυχισμένα. Τώρα σε μισώ, για να γίνω σκληρός.»Σχόλιο: Η κλασική αντίδραση κάποιου που πληγώθηκε και προσπαθεί να το παίξει αδιάφορος.

4. Η καυστική απόρριψη"Vibius Restitutus hic solus dormivit et locum suum desideravit."Μετάφραση: «Ο Βίβιος Ρεστιτούτος κοιμήθηκε εδώ ολομόναχος και του έλειψε το μέρος του (ή η παρέα του).»Σχόλιο: Μια ειρωνική αυτο-ταπείνωση ή ένα «κάρφωμα» για μια αποτυχημένη βραδιά.

5. Το «φτύσιμο» στην Αφροδίτη (Θεά του έρωτα)"Si potes et non vis, quare spem, pessime, servas? Quare me retines, si non vis, pessime, amare?"Μετάφραση: «Αν μπορείς και δεν θέλεις, γιατί, άθλιε/άθλια, μου δίνεις ελπίδες; Γιατί με κρατάς κοντά σου, αν δεν θέλεις να με αγαπήσεις;»

6. Το «καρφί» για τις επιδόσεις"Restitutus multas decepit saepe puellas."Μετάφραση: «Ο Ρεστιτούτος έχει εξαπατήσει πολλές κοπέλες πολλές φορές.»Σχόλιο: Μια προειδοποίηση-εκδίκηση στον τοίχο για να τον μάθει όλη η πόλη.

Τα πολιτικά γκράφιτι στην αρχαιότητα—ειδικά στη ρωμαϊκή περίοδο—ήταν ένα οργανωμένο σύστημα προπαγάνδας. Οι τοίχοι της Πομπηίας λειτουργούσαν ως πίνακες ανακοινώσεων για τις εκλογές, με επαγγελματίες γραφείς (scriptores) να αναλαμβάνουν τη δημιουργία των μηνυμάτων.

Ακολουθούν μερικά από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα:

1. Επίσημα Εκλογικά Συνθήματα (Programmata)

Ήταν συνήθως γραμμένα με κόκκινο ή μαύρο χρώμα και ακολουθούσαν μια τυπική μορφή:"Helvium Sabinum aedilem d(ignum) r(ei) p(ublicae) v(irum) b(onum) o(ro) v(os) f(aciatis)."Μετάφραση: «Σας παρακαλώ να εκλέξετε τον Έλβιο Σαβίνο ως αγορανόμο (aedile), έναν καλό άνθρωπο, άξιο για τη δημόσια διοίκηση»."Casellium aedilem..."Μετάφραση: «Τον Κασέλλιο για αγορανόμο...» (Συχνά συνοδευόταν από την υπογραφή του γραφέα, όπως ο Aemilius Celer, που έγραφε "ο Αιμίλιος ο Κέλερ το έγραψε αυτό, μόνος του, κάτω από το φως του φεγγαριού").

2. Συνθήματα από Επαγγελματικές Ενώσεις

Οι υποψήφιοι αναζητούσαν τη στήριξη των συντεχνιών, οι οποίες «υπέγραφαν» τα συνθήματα:«Οι φουρνάρηδες στηρίζουν τον Γάιο Ιούλιο Πολύβιο».«Οι καρποπώλες μαζί με τον Ελβιο Σαβίνο ζητούν να εκλεγεί ο...»

3. Αρνητική Προπαγάνδα & Σαρκασμός

Όπως και σήμερα, υπήρχαν συνθήματα που στόχευαν στην απαξίωση του αντιπάλου, παρουσιάζοντάς τον ως εκλεκτό των περιθωριακών:"Vatiam aedilem furunculi rogant."Μετάφραση: «Οι μικροκλέφτες ζητούν τον Βάτια για αγορανόμο»."Vatiam aedilem dormientes universi cum [---] rogant."Μετάφραση: «Όλοι οι υπναράδες ζητούν τον Βάτια για αγορανόμο».«Όλοι οι ξενύχτηδες πότες στηρίζουν τον Βάτια».

4. Προσωπική Πολιτική Γνώμη (Αυθόρμητα)

Εκτός από τα επίσημα βαμμένα μηνύματα, υπήρχαν και τα χαραγμένα (γκράφιτι) που εξέφραζαν πίστη ή μίσος:"Augusto feliciter!"Μετάφραση: «Ευτυχία στον Αύγουστο!» (ή «Ζήτω ο Αυτοκράτορας!»).

Στην Αθήνα, έχουν βρεθεί οστρακίσματα (θραύσματα αγγείων) που λειτουργούσαν ως «πολιτικά γκράφιτι» της εποχής, όπου οι πολίτες χάραζαν το όνομα του πολιτικού που ήθελαν να εξορίσουν, συχνά προσθέτοντας ύβρεις όπως «Αριστείδης ο Λυσιμάχου, ο αδελφός του Δάτιδος» (υπονοώντας ότι ο Αριστείδης ήταν προδότης και φίλος των Περσών).